PËRQAFUN ME KLITHMËN

Për ata që yshten nga dëshira për me prani poezinë gegnishte

Nga Albert VATAJ

Përpjekja me shkru poezi, para së gjithash asht për me i nejt besnik një prej magjive të krijimit artistik, një prej tan atij mrekullimi që Zoti u ka besu njerëzve, dimensionit të tyne shpirtëror, në përmbushje të asaj që Ai vetë nuk e ka qëndisur dhe në përplotësimin e natyrës me këtë bukuri, si me një prekje magjike. Përpjekja jeme për me ken gjithherë në mes admiruesve të poezisë, kësaj magjie të fjalës e këtij kumtimi etern, ka ken nji obligim. Spariherë kjo ka mujt me m’ushqye një arsye të fortë për jetën. Gjithashtu me ardh mes shumë gjanash të pështira e torturuese edhe si një urdhnesë, ndoshta jo aq me kenë një meshtar i mirë i shpirtit, se sa një predikues i disa të vërtetave. Ajo që e shoh si shumë të dobishme, por edhe të rëndësihsme, asht edhe mënyra e kumtimit të kësaj që njoh unë si të vërtetë, me të cilën shihemi përditë, por rrallë ngultas. Vullnesa për ta parë në sy të sotmen, asht shtysë që buron prej sfundimeje. Për t’ua rrëfy të tjerëve ishte mbi gjithçka. Megjëse jam i bindun se shumëkush për shumëgjana që ravijëzojnë në këtë libër udhëzuesin në një udhëkryq shpirtnor dhe mental, ka me pas mendim ndryshe, ani. Unë munem me i kuptu, disi ma n’periferi se e deshifrojnë ata vedin e tyne. Kundërshti e kryekundërshtive ka me kenë dialekti që un kam zgjedh për me e përcjell nër ju atë që unë munem me e kuptu si një vullnesë, si një shërbesë, si një e drejtë për me i shku gjanave shuma ma thellë se ata ndjehen të përshkuara nga derisot. Gegnishtja, dialekti që kam preferu me shkru tançka ky libër man nvedvedi asht një tundim jo aq pasionant se sa etik dhe estetik. Linguistëve pa droje munem me i kërku pardon nëse nuk kam mujt me e respektu saktësisht këtë përpjekje, por gjithsesi ajo është asht dhe nuk munet me kenë ndryshe. Prej kohësh më ka ngucat ideja e ruajtjes dhe trashëgimit të asaj gjuhë që im at më ka ku që nga fëminia dhe që më ka ndjek deri sot. Përmikte si nxitëse ka kenë dhe vetë dialekti geg, ai që ka mujt me vu pushtet mbi arsyetimin tem, përreth asaj, se s’munet kurrni dialekt tjetër me marr përsipër me këndu ma amël e ma mallnueshëm kangën e shpirtit, himnin e niveleve të nalta të krijimit. Kam parasysh shumë poetë dhe krijues të kaluem e të sotëm, që duke ju përmajt këtij parimi, kanë rrëziku por njikohësisht kanë rujt të gjallë, magjike dhe kumtuese këtë dialekt me t’naltin qëllim, ruajtjen, kultivimin e trashigiminë nër gjenerata, të asaj pasurie të pashoq, që ka mujt me i këndu si askurrkush tjetër kangën e dashnisë e të mjerimit, kangën e hyut e të shpirtit. Ajo që du me ba me dije nëpërmjet këtij libri, asht ajo që duhet me kuptu gjithsekush, që nji ego kombëtare e duhet me na ysht drejt traditës dhe velrave të patjetërsueshme, pa të cilat ne do të vazhdojmë të ishim një anonimat i dhimbshëm. Nuk mendoj se kam ba atë që nuk ka mujt me e ba kurrkush derimtash, por munem me e pohu e me e mbrojt, se kam ba ma të mirën e mundshme për me i dhan lexuesit dhe letërsisë shipe nji vepër me vlera.  Në ksi rastesh nuk po e shoh si shumë komode modestinë.

Kam bindjen se kam mujt me përcjellë nëpërmjet këtyre faqeve një kapitull të panjëtëdytë, për nga fjalori, për nga frazologjia, thellësia e mendimit, parametrat etiko-estetik, etj. Ky mbetet mendimi jem personal, e kritika ka me pas punën dhe detyrimin e saj, ose me e pranu ose me e argumentu një kundërshti përsalartcitova. Për shumë lexues, të cilët rrethanat e ndryshme nuk e kanë orjentuar drejt adaptimit të gegnishtes munem me i kërku ndjesë, sikurse nuk sbythem nga këshilla se tuj ditë gegnisht e tuj mujt me e pas si parësore kanë me kenë predikues të zot e orator që tuj ligjeru kan me mrekullu edhe zogjt. Masanej ka me kenë sharmi asaj që kam përcjell e predikimi i zanit të epërm të shprtit dhe arsyes.

 

Salvador Dali, kumtues i kurmit të gjakosur të së vërtetës

Salvador Dali, kumtues i kurmit të gjakosur të së vërtetës

Nga Albert Vataj

Tash në përvjetorin e vdekjes së Salvador Dalisë, përulemi si nën peshën e një besimi dhe zbojmë në memorien e të tashmes këtë rrufe krijimi e të mëtojmë “predikimet” e tij: “Inteligjenca na bën të çlirojmë nëpër mjegull disa nuanca të skepticizmit, që kanë mbi të gjitha për efekt kryesor të zvogëlojnë për ne në disa koeficientë të një pasigurie gastronomike dhe superxhelatinoze, prustiane, të një loje parimisht të lartë. Për këto arsye është mirë dhe njëkohësisht e nevojshme që kohë pas kohe, spanjollët si Picasso dhe unë, të vinim në Paris për t’u vënë para syve francezëve një copëz të papjekur dhe të gjakosur të së vërtetës”. Jo vetëm Parisi por bota krejt u përmend nga kjo përpjekje titanësh.

Salvador Dali është një prej majave që ngërthehet ngulmues përnga lartësitë më të epërme të kuadratit të tablosë. Dhe jo vetëm aq, ai ishte dhe mbetet një artist shumëdimensional dhe një njeri i padeshifrueshëm. Nuk ka një fushë të krijimtarisë artistike ku ai të mos ketë dhënë një kontrobut, të mos ketë lënë gjurmë të plazmuara fort. Kurrnji oaz i të qenit mishërisht dhe shpirtërisht i lidhur me krijimin, nuk ka mundur të jetë i palakmuar nga Dali dhe i papërfshirë nga shtjella përpirëse e këtij krijuesi. Por gjithsesi ai ishte dhe mbetet një nga surrealistët më kokëkrisur dhe më përfaqësues. Një pervers dhe model i njeriut të përkushtuar për të bukurën, për mesazhin dhe gjithseçka që përkon me afrinë që arti ngas me artdashësit. Dalí padyshim ishte dhe mbeti një ndër personazhet më të spikatur në memorien e arteve figurative. Ishte kreshta e surrealizmit. Ai do të mëtonte kësaj rryme një revulucion botkuptimor dhe ideor, artistik dhe estetik, duke bërë që kohë pas kohe admiruesit e surealizmit të kuptonin në të atë qasje figurash të shndritshme të messhekullit XIX, Dalinë si protagonistin. Sepse i tillë ishte ai. Mbeti as më shumë e as më pak, një shpërthim. Si në tablo edhe në jetë ai ishte një individualitet i patëdytë. Ndoshta edhe nga temperamenti i tij, e pse jo edhe nga një mistikë e përbrenshme që e kudodrejtonte atë, ishte dhe mbeti sot dhe do të rrok pa asnjë mëdyshje edhe shijet e brezave që do të vijnë, si një tipar i rradhë.

Në galerinë botërore të pikturës, Dali është penelata më e jashtëzakonshme. Nuk kanë nguruar ta thonin këtë shumë ekspert, shumë njohës të korpusit të tij artistik. Megjithëse kritika e kohës do ta lëndonte tej mase, duke e ngasur mbase të zgjojnë tek ai atë piktor të përmasave të mëdha që njohim. Në këtë prag dallojmë qartazi se si një forcë rrapëllitëse të deng me pamëshirën e saj, me qëllimin e vetëm të të vërë përfundi. Por ai u rrit nga kjo, u formëzua në stuhitë e forta të kohës dhe nga relievi i thukët ku fati e kishte degdisur, veçojmë këtu në pozitat e tij familjare. Këto pikënisin që me vdekjen e vëllait, të nënës, me divorcin e të atit, me përplasjet që kishte me përfaqësuesit të kampit surrealist.

Shumëdimensionalizmi i formës, mendimit, idesë, mesazhit, e pse jo dhe revoltës qasen përnga një kumt që e tipizon këtë personalitet të niveleve eterne të krijimit. Dalí në një masë të kosniderueshme përfshin, gjithrrokë në tansinë e veprimtarisë së tij artistike zhanre që vetë piktura i mbart. Ose më saktë, ajo është mëma e tyre, si filmi, fotografia, skulptura, arkitektura, etj. Uni babëzitës tek ai ishte dhe një tipar që rrugëtoi atë drejt shumë theqafjesh, prej të cilave nuk mund të themi se ia doli dhe aq gangull. Ai kishte një tërheqje të pazakontë për pjesëmarrje në sjellje dhe i madhërishëm, në mënyrë për të përthithur vëmendjen ndaj vetes. Në rrapëllimën e tekave, shprehi këto të gjenialiteti që trashëgoi, ai u ndesh me një kritikë që duke e u përpjekur ta anatemonin e bënë më të vëmëndshëm për artdashësit. Kjo në një farë mënyre e himnizoi magjinë e tij të përfaqësimit në art.

Jeta e hershme

Domingo Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech, lindi më 11 maj, 1904, në qytetin e Figueres, në rajonin e Empordà-s, Spanjë. Kishte një vëlla më të madh, që ndërroi jetë, prej të cilit ai trashëgoi emrin. Jo vetëm kaq ai ishte “reinkarnimi” i të vëllait, gjë të cilën do ta besonte dhe që e ndoqi në gjithë galerinë artistike. Madje kjo reflektohet në atë që e tipizon më fort pikturën e Dalisë, si orët që varen, globi në formën e vezës, sende dhe objekte që shndërrohën për të marrë formën e gjënezës, krijimit. Linja hollake këmbësh dhe ngarëndje të mundimshme. Gjithsesi në jetën e tij vëllai është shkak dhe pasojë e këtij gjeniliteti. Askush nuk do të gërmonte të gjente tek ai një Dali, të cilin ne njohim sot pa meridianet e këtij filli të hollë që bashkë me të përqarkoi gjithë universin e tij artistik. Megjithëse për vëllain mësohet të ketë thënë se ngjante me të si dy pika uji, por që kishin të ndryshëm refleksionet. Dalí gjithashtu kishte një motër, Ana María, e cili ishte tre vjet më e vogël se ai. Më 1949 ajo ka publikuar një libër rreth vëllait të saj, “Dalí siç shihet nga motra e tij”.

Hapin e parë në fushën e artit ai do ta hidhte në vitin 1924 me ilustrimin e librit, “Les bruixes de Llers”, autor i të cilit ishte poeti, Carles Fages de Climent, mik dhe shok shkolle i piktorit. Dalí gjithashtu ka eksperimentuar me Dada, i cili ka ndikuar në gjithë punën dhe jetën e tij. Ndër miqt e tij nënvizohen Pepín Bello, Luis Buñuel, dhe poeti Federico García Lorca. Tipi arrogant dhe prepotenca, karakteristike të piktorit edhe në art i kushtoi atij diplomimin, të cilin e humbi në periudhën e provimeve. Ai kishte deklaruar se në akademi (bëhet fjalë për vitin 1926) askush nuk ishte në lartësinë e duhur për të shqyrtuar atë. Po atë vit Dali bëri vizitën e tij të parë në Paris, ku u njoh me Pablo Picasso. Pikaso kishte dëgjuar vlerësime pozitive për Dalínë nga Joan Miro. Puna e tij do të tregonte shënja dalluese mbi tendencat e reja të Dalisë, ç’ka dëshmon në kumtet e tija krijuese një qasje për të përçuar diçka nga Pikasso dhe Miro. Gjithashtu në periudhën e mëvonshme ai do të reflektonte në punët e tija hiret e klasikëve, listën emërore e të cilëve do ta niste Fafaelo, për të vijuar me Bronzino, Zurbaran, Vermeer, deri te Velázquez. Dhe jo vetëm i risolli ata në veprën e tij, por edhe i imitoi në teknikat që ata përdorën, pavarësisht diferencës së kohës. Ekspozitat e tij e parë u hap në Barcelona ku tërhoqi shumë vëmendjen, nxituan sakaq urimet dhe vlerësimet.

Më 1929, Dalí bashkëpunoi me surrealistin Luis Buñuel. Kontributi i tij ne filmin “Un chien andalou” ishte ndihma që do të jepte Buñuel për të shkruar skenarin e filmit. Më vona ai luajti në një film, për të cilin ai vetë nuk ka pretenduar se ka bërë diçka për të qenë. Në gusht të vitit 1929, Dalí  u takua muzën e ardhshme të frymëzimeve të tij, njëkohësisht bashkëshorten e tij të ardhshme Gala, një emigrante ruse dhe ish gruaja e poetit të madh surrealist Paul Éluard. Një epison shumë interesant dhe që mbetet një nga gurët më të rëndësishëm të mozaikut të korpusit të tij artistik dhe jetësor, ishte konflikti me të atin. Shkak ishte Gala dhe natyrisht një deklaratë e pahishme për nënën e tij. I zemëruar, Don Salvador kërkoi që djalin e tij tërheq mbrapsht fjlalët dhe këtë ta bënte publikisht. Dalí, natyrisht refuzoi, ndoshta nga frika e dëbimit nga grupi Surrealist, e pse jo dhe nga të qenit konseguent në marrëzinë e tij. Babai reagoi ashpër dhe deklaroi se do ta përjashtonte atë nga trashëgimia. Për të mos e lënë me kaq, Dalí në përgjigje të kësaj anateme i dërgoi babait një prezervativ me spermën e tij duke i thënë: “Merre këtë. Kjo është e vetmja gjë që ju detyrohem.” Në vitin 1931, Dalí realizoi një nga veprat e tij më e famshme, vazhdimësia e kujtesës, pikturë e cila futi në surrealizëm imazhin e butë. Dalí dhe Gala, kurorzuan në martesë më 1934 bashkëjetesën që kishte zanafillë në vitin 1929. Ndërsa shumica e artistëve surrealistë ishte bërë gjithnjë e më shumë të lidhura me politikën e majtë, Dalí mbajtur një pozicion të paqartë mbi subjektin e duhur të marrëdhënieve ndërmjet politikës dhe artit. Një ndër figurat kryesore të surrealizmit, André Breton akuzuar Dalí për mbrojtje të të “resë” dhe “të paarsyeshmes” një “dukuri e Hitlerit”, por Dalí e hodhi poshtë këtë kërkesë, duke thënë: “Unë s’jam Hitlerian as në fakte as në synime.” Ndërkohë Dalí këmbëngul, se surealizmi mund të ekzistojë në një kontekst apolitike, duke refuzuar në mënyrë të qartë për të denoncuar fashizmin. Kjo shënon dhe krisjet e para të grupit. Më 1934, Dalí ishte subjekt i një “gjyqi”, në të cilin ai u përjashtua nga grupi surrealist. Për këtë, Dalí u përgjigj, “Unë jam vetë surealist.”

Në këtë fazë, Dalí u njoh një artdashës shumë të pasur, Edëard James, i cili e kishte ndihmuar Salvadore Dalí të shfaqej fuqishëm në botën e artit. Dhe kësaj ia arriti me blerjen e shumë vepra dhe duke mbështetur financiarisht atë për dy vjet. Ata u bënë miq të mirë. Më 1940 Lufta e Dytë Botërore sapo ka filluar në Evropë, Dalí dhe Gala zhvendosen në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku kanë jetuar për tetë vite. Më 1941, Dalí bën skenarin e filmit ”Jean Gabin Moontide”. Më 1942, ai boton autobiografinë e tij, “E fshehta e jetës së Salvador Dalísë”. Shkruan gjithashtu katalogjet për ekspozita e tij.

Piktura e Dalís pas Luftës së Dytë Botërore shfaq dukshëm shenja të virtuozitet teknik dhe një interes me qasje nga iluzioni optike, shkenca dhe feja. Ai u bë një katolike gjithnjë e më i devotshëm. Vitet e mëvonshme piktori do të përfshihej në veprimtari të ndryshme deri tek spotet e reklamaveMë 1982, Mbreti i Spanjës, Huan Karlos i dhuron Dalís titullin “Markez i Púbol”.Ai vdiq më 23 janar, 1989 në moshën 84-vjeçare dhe u varron në dhomën e nëndheshme të teatrit Museo në Figueres.

Simbolizëm

Vetë piktura e Dalisë është në tansinë e të qënit si materie dhe si koncept. Dali nuk mund të lexohet ndërsa po dëgjon një bisedë për të cilën shfaq interes anësor apo thellësisht përfshirës. Ai është një një përsonifikim i simbolizmit. Simbolizmi, natyrshëm që ka një vend të kosniderueshëm, për të mos thënë se është sinteza e gjithë veprimtarsë së tij artistike. Tek vazhdimsia e kujtesës gjejmë gjurmët e shprehjes së famshme të Albert Ajnshtajn: “Gjithçka është relative, kjo është absolute”. Gjithashtu një shumëpërdorim në pikturat e Dalis gjen simbolika e orëve që ngjajnë me copa të shkrira djathi në një ditë të nxehtë. Po, edhe elefanti zë një vend të bollshëm dhe spikatës. Këtë element e dallojmë përsiatur në disa punë që janë nga më përfaqësueset e piktorit. Tendencat e tij artistike dallojnë për një finesë dhe zhdërvjelltësi formash dhe linjash. Nga ana tjetër një realizim mëse perfekt i objekteve. Për këtë ai mësohet të ketë thënë  se “Unë jam piktura e fotove të cilat më vdesin nga gëzimi. Unë jam i krijuar me një natyrshmëri absolute, pa shqetësimin më të vogël estetik. Unë jam duke bërë gjëra që të më frymëzojë me një emocion të thellë dhe unë jam duke u përpjekur të bëj më të bukurën.”

Në pikturën e tij ai lidh vezën me paralindjen, krijimin dhe zvargia orvat idenë se ai kërkon që me humbjen e vëllait, prej të cilit trashëgoi emrin, të orjentonte përnga një tjetër forcë graviteti gjithkasë që përbën botën e tij. Gjurmët e thella të kësaj humbjeje, të dashurisë me Galën nga ana tjetër dhe të trazirave me të atin dhe me surrealistët janë evidente, janë vetë piktura e tij. Simbolikën e vezës e përdorur gjithashtu si një figuracion, forcë dhe përcaktueshmëri mendimi dhe impresioni, dëshmon në të njëjten kohë në këtë kontekt simbolikën e shpresës dhe dashurisë. Pikëtakimi me vdekje, shkatërrim, i paanë dhe dëshirën seksuale janë gjithashtu elemente shprehëse në pikturën e Dali. Jo pa shkas kërmilli është i lidhur me kokë të njeriut, orvatje për të simbolizuar mbeturinat dhe frikën, mefshtësinë dhe pamotivimin, karakteristika këto të një njëriu të velur dhe pa një horizon të përcaktuar qartazi. Ai ishte Salvador Dali. Përfaqësuesi i një epoke të garrametshme, i një rryme që lindi me shkas artin dhe me objektiv politikën, por që mori nga gjenialiteti i tij më madhështoren, anipse përplot me ndyrësi dhe luhatje në të qënit mjeshtër.

ZANAT DHE ORËT (Në “Lahuten e Malcis” te At Gjergj Fishtes!)

Në gojën e popullit, kur përmendën Zanat dhe Orët, thuhet Shtojzovallet, që do të thotë Shtojua, o Zot, vallet. Zanat dhe Orët janë qenie mitologjike, ndërsa fjala “Shtojzovallet” vjen si eufemizëm për Zanat dhe Orët ose për të dyja së bashku.
Ky ligjërim ishte i përgjithshëm në kapërcyell të shek.XIX-XX kur ngjizej Lahuta e Malcis, ndërsa sot në ligjërimin e shkruar ndodh të përdoret eufemizmi Shtojzovallet, sikur të bëhej fjalë për qenie mitologjike, pavarësisht nga Zanat dhe Orët. Në popull thuhet edhe Zanat e Malit, çfarë nënkupton se vendqëndrimi tyre ka qenë përgjithësisht mali, prandaj gjinorja “e malit” është identifikim: Zana e Veleçikut (Zana e Malit të Veleçikut), Zana e Miliskaut.
(Zana e Malit të Miliskaut). Për Orët thuhet: Ora e Shalës ose Orët e Dukagjinit dhe Ora e Shtëpisë ose Ora filanit me kuptimin përkujdestarja misterioze e krahinës, e shtëpisë apo e aksh individi. Për këtë arsye mund të arrijmë në përfundimin se funksioni i dallon Zanat prej Orëve.
Me fjalë të tjera, Zana është një qenie mitologjike, ndërsa Ora është një Zanë me “detyra” të përcaktuara. Për më tepër Zana është trime, sepse në popull thuhet: Filani është trim si Zana, ndërsa ky krahasim zakonisht nuk vjen për Orët. Zana është shumë e bukur, prandaj thuhet: E bukur si Zanë. Orët mund të jenë ose jo të bukura.
Si Zanat ashtu edhe Orët, pra Shtojzovallet, zotërojnë edhe një fuqi të mistershme: aftësinë për të shituar njerëzit. Zakonisht shitojnë burrat që guxojnë t’i shohin Shtojzovallet nudo tek lahen nën dritën e hënës, apo këdo që i trazon gjatë ekstazës së tyre të vallëzimit.
Folja “me shitue” ka të bëjë me një veprim të mistershëm që e zotërojnë vetëm Shtojzovallet, të cilat, kur zemërohen me njerëzit, i shitojnë ata, dmth, i lënë pa mend në kokë për tërë jetën, të paaftë për t’i dalë zot vetes; i ngrijnë në vend, i bëjnë kallkan.
Zanat dhe Orët shitojnë këdo, burrë apo grua, plak a të ri me timbrikën e hatashme të tingujve që prodhojnë gjatë të kënduarit ose me vallet e magjishme e mjete të tjera, ashtu si edhe shërojnë apo u japin fuqi të mbinatyrshme me qumështin e gjirit cilitdo që ka fituar simpatinë e tyre.
E bëmë këtë hyrje, sepse gjykojmë se Fishta nga ky përfytyrim popullor u nis kur iu drejtua Zanave dhe Orëve në veprën e tij madhore, Lahuta e Malcis. Madje mund të thuhet me plot gojë se vepra e tij ka ndikuar në ngulitjen e mëpastajme të përfytyrimeve për Zanat dhe Orët, tanimë jo thjeshtë si besime popullore, por të rizgjuara si imazhe artistike nga mitologjia iliro-arbërore.
Nisur nga vargu “Për mjedis mue m’plastë lahuta”, që Fishta e ka vënë si betim në gojën e një Zane, mendojmë se edhe vetë titulli i veprës Lahuta e Malcis ka të bëjë më tepër me mitin e Zanave këngëtare se sa me instrumentin e lahutës, me të cilin shoqëroheshin përgjithësisht vargjet epike të folklorit shqiptar.
Në veprën e Fishtës metonimia “lahuta e malësisë” shënjon bëmat e malësorëve, historinë e shkruar dhe të pashkruar të shqiptarëve ndër shekuj, mbartur ndër mitet e tyre të trashëguara qysh nga parahistoria e etnogjenezës ilire që na shpie te pellazgët, popullimet paraindoeuropiane të kontinentit tonë. Lahuta është simbol identifikues i atyre qenieve mitologjike prej nga Fishta krijoi figurën e Zanës së Frymëzimit, me të cilën këndoi për 35 vjet rresht në veprën e tij epope.
Më tej ai modeloi personazhin e Orës së Shqipërisë, një Zanë që u jep fuqi të mbinatyrshme heronjve shqiptarë; skaliti figurën e Zanës së Madhe, që lufton fyt a fyt me Orën thepe të Malit të Zi etj. Fishta këndoi në Lahutë të Malcis “Panteonin” e munguar të Shtojzovalleve dhe të disa figurave të tjera mitologjike në letërsinë shqiptare. Edhe për këtë kontribut Lahuta e Malcis “është përpjekja ma vigane,- si shprehet Ernest Koliqi,- qi Shqiptari bani deri tash per t’ia zbuluem vetvetes boten e vet”
Zanat dhe Orët zënë vendin më të madh të lëndës mitologjike në Lahutë të Malcis. Veçanërisht Zana e Frymëzimit, që na shfaqet që në blenin e parë (“Marash Uci”, shkruar më 1902), e identifikuar si Zana e Veleçikut. Zana e Frymëzimit është thirrur prej Fishtës që në ngjizje të poemës si një alter autor, duke e bërë kështu një element funksional të strukturës përmbajtjesore dhe narrative të veprës.
Duhet thënë që në fillim se Zanat dhe Orët (dhe përgjithësisht figurat mitologjike) nuk vijnë në veprën e Fishtës si mite të gatshme, si mund të mendohet sot kur etnologët kanë arritur të studiojnë mitologjinë shqiptare dhe ta krahasojnë atë me mitologjinë ballkanike e më gjerë.
Mitet në veprën e Fishtës nuk janë as ndikim i modeleve të njohura letrare të penave të shquara, si janë shprehur disa studiues kur kanë krahasuar poetin e Lahutës së Malcis me Homerin, Virgjilin, Miltonin a ndonjë tjetër. Aq më pak, Zanat dhe Orët e Lahutës së Malcis shëmbëllejnë me Vilat e mitologjisë së sllavëve të Ballkanit, për të cilat, gjithashtu, ka pasur studiues që kanë gjetur përvijime pa u thelluar sa duhet.
Në kohën kur jetonte Fishta, Zanat dhe Orët ishin një realitet, ta quajmë, fantastik shqiptar. Ditën malësorët gjallonin me pushkë në krah, natën mbylleshin në kullat e tyre për t’ua lëshuar trojet përreth qenieve mitike, të cilat kishin në dorë fatin e njerëzve, mbarëvajtjen e gjësë së gjallë, shumimin e bereqetit. Secili person ose çdo gjë e gjallë kishte Orën e vet të bardhë ose të ligë.
Çdo fis a krahinë kishte Zanën e vet që ishte e bukur “me të verbue”, trime “me të çartë”. Edhe në qytete (veçmas në një qytet si Shkodra) fantazia mitologjike ishte e gjallë. Netëve me hënë të plotë Zanat dhe Orët e maleve këndonin dhe hidhnin valle zabeleve më të bukura buzë ujërave, ashtu si ditën malësorët mblidheshin në log duke u argëtuar me këngë e valle.
Duke qenë edhe vetë pjesë e këtij realiteti, Fishta e thërret Zanën e Veleçikut për të kënduar së bashku me të në Lahutë të Malcis bëmat e këtyre njerëzve, shpirtin e tyre. Sikur të mos kishte vepruar ashtu, dmth, po të mos e thërriste një Zanë Mali për të kënduar së bashku me të jetën e malësorëve, zor se malësorët do ta pranonin këngën e tij, si u pranuan realisht vargjet e Lahutës së Malcis, duke u mësuar përmendsh edhe nga njerëz që nuk dinin shkrim e këndim.
Sepse ndër shqiptarë ka edhe një kult të këngës, një kult të fjalës së bukur që vjen vetëm si frymëzim i magjishëm prej qenieve mitologjike, si kudo në trevat e Mesdheut. Kur duan ato, Shtojzovallet, ia vënë dikujt në dorë lahutën dhe ia rreshtojnë fjalët. Jo kushdo mund ta bëjë këtë punë, përveç të zgjedhurve prej Zanave. Fishta që kur zu fill Lahuta e Malcis ndihej i zgjedhur prej Zanës së vet të Frymëzimit:

“Se pa ty, besa, moj Zanë,
Vështirë se ‘i fjalë unë muj me e thanë”
do të shkruajë ai më vonë.

Nisur nga vargjet e Fishtës, gjithnjë nga bleni i parë, Zana e Frymëzimit është thirrur në Lahutë të Malcis për të mallkuar armikun (“Lum, oj Zana e Veleçikut
që m’ia lëshon ti namet anmikut”); për të nxitur malësorët në mbrojtje të trojeve të veta (“Që m’i uron djemtë e Malcis”); për të mbajtur zgjuar ndërgjegjen kombëtare edhe në kushtet më të pafavorshme (“Që m’ia qan hallin Shqipnisë”).
Por, pavarësisht asaj që komunikon autori, Zana e Frymëzimit është thirrur në Lahutë të Malcis, jo vetëm si një alter autor, por edhe si një alter ego. Fishta vë në pingrimën e Zanës krahas lavdisë së të kaluarës (“në të bardhat kohë që kanë prendue”) edhe dhimbjen e vet për gjendjen e rëndë ekonomiko-sociale të shqiptarit të robtuar:

Për me mbrojtë një grue te shpia,
Të cilës bukë i lypin fëmija
Edhe i len, ndoshta, me qa
Përse e mjera bukë nuk ka
(Kënga XIII, v.30-34)

Vargje të tilla, që rreth një çerek shekulli më vonë do të karakterizonin veprën e Migjenit, nuk mund të zinin vend ndryshe në një vepër epike që ishte e orientuar në lartësimin e bëmave heroike të kombit. Kemi parasysh këtu rregullat e ngurta të klasicizmit që nuk e pranonte kategorinë e së ulëtës (vulgares) në një vepër epike.
Por Fishta, që i ka njohur mirë këto rregulla, ka ditur edhe t’u shmanget atyre, duke i lëshuar rrugë spontanitetit të vet poetik përmes pingërimës së Zanës së Frymëzimit. Zana e Frymëzimit, si një alter ego, shpreh në ndonjë rast edhe nervozizmin që i shkaktohej poetit prej një realiteti herë-herë aspak epik, si dhe nevojën për t’u çliruar prej mllefeve asfiksuese për shkak të politikës së atëhershme të Evropës në Ballkan, e cila ishte fare pak qytetëruese si pretendonte të ishte. Në shpërthime të tilla autori ka përdorur edhe një gjuhë tejet vulgare, si në vargjet:

Uh, Evropë, ti kurva e motit,
Që i re mohit Besës e Zotit,
Po a ky asht sheji i qytetnisë,
Me nda tokën e Shqipnisë,
Për me mbajtë këlyshët e Rusisë?
(XIII, v.40-44)

Një dimension tjetër i Fishtës, të cilin na duhet ta theksojmë që në krye të këtyre shënimeve për Zanat dhe Orët në Lahutë të Malcis, është fakti se ai ishte një frat i shkolluar që njihte mirë mitologjinë greko-romake e biblike.
Fishta njihte mirë edhe letërsinë e shkruar që ishte mbështetur në atë mitologji. Por thirrja e Zanave dhe Orëve në Lahutë të Malcis nuk duhet marrë si aplikim i atyre modeleve, qofshin edhe të mjeshtërve klasikë si Homeri e Virgjili.
Aq më pak të mendohet se Zanat dhe Orët janë muzat dhe nimfat e Olimpit apo se Zana e Frymëzimit të Fishtës është muza Kaliopi që në mitologjinë greke paraqitet me lahutë në dorë dhe simbolizon epikën.
Fishta e krijoi vetë figurën mitologjike të Zanës së Frymëzimit sipas lëndës mitologjike që gjallonte në popull. Zana e tij e Frymëzimit nuk është as Diana e romakëve që identifikohet me Artemidën e grekëve, sa do që në thelb ka diçka të përbashkët me të, sepse simbolizon mbrojtjen e natyrës së virgjër.
Çabej që e ka lidhur origjinën e fjalës “Zana” me Dianën e romakëve, ka theksuar se “kulti i fortë i Dianës në Shqipëri e përveç këtij vendi në mbarë Gadishullin e Ballkanit të kohës antike sikundër shihet nga dëshmia e mbishkrimeve (…) na bën të pranojmë që te kjo Diana kemi të bëjmë me një “interpretatio latina” të hyjnive epikore (vendase) pararomake.”
Ka edhe një shpjegim të A.Meyerit, që vëren se “tek emri ilir Thana… mund që të ruhet një shkallë e vjetër e shqipes Zana”, të cilën e lë të kuptuar edhe Çabej si të pranuar. Në këtë rast kemi të drejtë ta lidhim edhe me kuptimin e foljes me thanë (ai thot-ë), pra, me simbolikën e Thot-it, një nga perënditë më të lashtë të Egjyptit me origjinë pellazge (iliro-shqiptare), siç e klasifikon prof. Katapano në veprën e tij, “Thot-i fliste shqip”.
Në blenin e dytë të Lahutës së Malcis, në episodin e Vraninës (botuar më 1907) Zana e Frymëzimit (ajo nuk identifikohet më si Zana e Veleçikut) zë vend më dukshëm në strukturën përmbajtësore dhe narrative të atij cikli.
Në një farë mënyre mund të thuhet se Zana e Frymëzimit, gjithnjë si një alter autor, “përzihet” në konfliktin e çetës shqiptare të Oso Kukës me cubat e sirdarit të Malit të Zi. Me të narracioni fiton një përmasë të re, tepër origjinale, sepse dialogu i saj me autorin zbulon në një farë mënyre intrigën e atij konflikti të ashpër tragjik midis shqiptarëve dhe fqinjëve të tyre.
Në blenin e tretë të Lahutës së Macis Zana nis të na shfaqet edhe si personazh. Ajo tanimë është “Ora e Shqipnisë”. Duhet të risjellim ndër mend se bleni i tretë “Lidhja e Prizrenit” (shkruar dhe botuar së pari më 1920-1922) zë vend në Lahutë të Macis fill mbas episodit të Oso Kukës (bleni i dytë), me të cilin hapet vepra. Kur shkruheshin dhe botoheshin të pesë këngët e episodit “Lidhja e Prizrenit”, Shqipëria ishte bërë shtet i pavarur, ishin vendosur kufijtë dhe kishin filluar të funksiononin institucionet.
E kaluara nuk ishte më një tregim mitologjik për fisin apo një këngë folklorike trimërie. E kaluara tashmë është histori. Marash Uci dhe Oso Kuka janë një pjesë e saj. Fiset e malësorëve që u përballën me shovinizmin malazias, gjithashtu, një pjesë e saj. Madje e gjithë Shqipëria dhe Ballkani ishin pjesë e konflikteve historike të perandorive të kohës dhe të Fuqive të Mëdha.
Ashtu si sot dhe dje, në vitet ’20-‘30, kur vazhdonte të shkruhej Lahuta e Malcis, Fishta ishte ndërgjegjësuar se po shkruante epopenë e fisit dhe të kombit shqiptar. Dhe kombi shqiptar i kishte rrënjët deri thellë në mitet e veta. Zana e Frymëzimit do ta shoqërojë autorin si në dy blenet e para. Por tashmë Fishta është bërë intim me të. Ai i drejtohet me shprehje të tilla, si:

“Deh, moj Zanë, ty, t’qofsha true”.

Edhe në këngën e fundit Fishta nuk e harron Zanën e vet të Frymëzimit, e cila për disa dekada i ka qëndruar pranë. Ai tani e quan një bjeshkatare, me të cilën ka realizuar një monument të pavdekshëm në gjuhën shqipe:

“Ndertue kem ‘i pomendare,
Rrfe as mot mos m’e dërmue”.

Të pathemelta mbetet argumentimet e disa studiuesve që te kjo Zanë vazhdojnë të kërkojnë një figure “që del në literaturën tonë si substitut i Perëndive të literaturës antike greke”. Ajo është thjeshtë një krijesë e poetit që i shton rrëfimit epik notat e “tipizimit lirik”. Më kot janë munduar edhe zëra të tjerë që kanë kërkuar te këto Orë dhe Zana të Lahutës së Malcis analogji apo diçka tjetër me Vilat e epikës sllave. Mund të ishte e kundërta.
Fakti që figurat mitologjike shqiptare vijnë fuqishëm në letërsinë e shkruar shqiptare kaq vonë, në fillimshekullin XX, nuk duhet paragjykuar si “një fenomen i vonuar në letërsi”, krahasuar me letërsinë e vendeve të zhvilluara, përfshirë, psh, letërsinë dhe kulturën gjermane me Richard Wagnerin (1813-1883), shkrimtar dhe kompozitor i shquar i romantazmit evropian, veprat e të cilit ishin rikrijim i subjekteve dhe figurave mitologjike gjermanike, veçanërisht, të eposit të Nibelungëve.
Mund të kujtojmë këtu se në vitin 1906, kur Fishta niste botimin e Lahutës së Malcis në Evropë vlerësohej me Çmimin Nobel italiani Karduçi (1835-1907), që në vendin e tij konsiderohej poeti i fundit romantik. Në një këndvështrim më të guximshëm, për shfrytëzimin e miteve nga Fishta dhe rikrijimin e tyre, sipas modeleve të letërsisë gojore, mund të shtonim se ai ishte në të njëjtën paralele me zhvillimet estetike evropiane të kohës së tij.
Autori i Lahutës së Malcis ishte në vazhdën e atyre shkrimtarëve romantikë, për të cilët është thënë se “në krijimtarinë e tyre pati gjallërim edhe një lloj mitologjizmi i ri, i cili i parapriu mitologjizmit modernist”.

Kënga e fundit

Edhe në këngën e fundit Fishta nuk e harron Zanën e vet të Frymëzimit, e cila për disa dekada i ka qëndruar pranë. Ai tani e quan një bjeshkatare, me të cilën ka realizuar një monument të pavdekshëm në gjuhën shqipe: “Ndertue kem ‘i pomendare, \ Rrfe as mot mos m’e dërmue”.

Shkruan: Tonin ÇOBANI

Qiejt thyejnë krahët e zogjve

Nga Albert Vataj

Agim pluskues

Plot ylber gusha e pulëbardhave.

Andje e nur bubrron në shtratin e lumnisë

Ky dekor

Agu njom me vesë kashoren e drites

Pa pra teposhtet nje hingellime e amël

N’shelgjishte

Ku hana ka shkun penelin.

 

Trinitia e përjetimit

Në okrën e grunajës

Shakullohet turri i hireve adh

Ku tharmet nji diell majahosh

Tej shkumezimit kundues

Ditën shoh tek shkrehet në orgjinë e shirave

Shirave qi sa vijnë e struken në zgavrat e horizontit

 

Tinguj të ngathët kambane

Zdirgjen nga lindja

Tinguj të ngathët kambane

Në buzë hetoj konturet e nji lutjeje

Dremitem në krahnorin ku hepohet melankolia

Në mish vjel frutin e mëkatit

Me këttë gulc të rand  zvarrem

Në gjuhën e hapsinës za të mufatun tundon

S’ka paqe ndër ne

Se s’ka prehje për  tërbimin ton

 

Vjel pasionet e spazmit

Përqafet me tansinë e gjithmonshmja

Në gallop më zhbahet cikama e ikjes

Kundërmimet e trubullta grryejnë

Turitjen  mejtuese të kësaj batërdie

Në honet e shpirtit mruj zehrin

Qi tërkuzet jargzimeve

E fshikullon epjen teme të unshme

 

Dhimbje që zgjohet

Rrëmoj në poret e fëminisë puthjen e nanës

E kokrron amëlcinë rrezitja brymëse

Në cergën e moshës e hojme kërcitja

E gjej tek lëpin shtatoren teme kërkëlluese.

Urime një miku, gazmend me zemër dhe klik

Nga Albert Vataj

Ditët e fundvitit, ngasin turravrap mes llamburitjeve festive, urimeve, doreshtërngimeve, blerjeve, gatimeve, punëve me themel, kaplimit me zell të gjithçkasë që denget në cakun e gjanave që sosen, siç mbërthen një sfidant trofeun e fitores. Sekush e ka të përcaktuar qartë vendvendosjen e tij në këtë panoramë vigjiljesh dhe gazmendi. Po ajo që është një për të gjithë, që është qasur të gufojë në zemrën e jo të gjithëve është kartolina e urimit për festat e fundvitit. E pse jo dhe një mesazh elektronik, me dedikim domosdo, ndoshta jo të gjithëve që njeh, por vetëm atynë për të cilët shpirti dhe zemra ta do ta përcjellësh në këto ditë të ftohta tançka ambrozi i shpirtit gatuan me zjarr. Dashuria jonë për të rrokur me afsh dhe pasion çdo novitet, tançka vjen e ndryshon ditën dhe jetën, është legjitime, gjehet e predikuar në shënjtnimin e të tashmes. Ajo asht bota e www-s, mundësia më e pashoq për të guxuar dhe për të mundur të kapërthesh cep më cep si kahet e meridianbeve, botën. Kjo qasje e zellshme ka kall ndër ne një dëshirë virtuale për të ndarë me të dashtunit, shtrenjtit dhe të njohurit urimet e festave të fundvitit dhe këtë e kungon çdo shërbestar dashnie, edhe unë. Duke nisur nga SMS-të, për të vazhduar me Facebook, Twitter, Netlog, Hotmail, Yahoo, Gmail, për të përfunduar në pafundësi dritaresh ku kqyremi dhe shkëmbehemi me shoqishojn. Kjo mori mundësish, ky kollajllëk për të kënaqur njiheresh të gjithë, duket se e ka transformuar, atë që mbetet gjëja më e fisme e festave, urimin, në një mjet, objekt, send, jo gjendje, jo ndjesi, jo dedikim. Stuhia e urimeve si përmot edhe këtë vit do të jetë e papërballueshme, kaluese, si vetë ajo brendi që na ysht me ken në gazmende me të gjithë. Sekush ka një dikë, apo shumëkënd, që i detyrohet për një urim, një togfjalësh prototip. E sajon shpejt e shpejt, ose e kopjon diku dhe ia delegon njiheresh gjithçfarë celulari ruan në numëratorin e tij. Më pas lëshon një psherëtimë, shkrehesh në skutën e vetmisë dhe ofshan, njësoj sikur lëshon përdhe një barrë të rëndë nga supet e përthyera. Bind veten se i ke shlyer të gjitha detyrimet, ke larë të gjitha borxhet, i ke bërë të gjitha çokat dhe tash ke të drejtën t’i kthehesh angazhimeve. Ashtu siç e dërgon kjo buçetë urimi dhe gazmendi, ashtu edhe fashitesh gjithëkjo temperaturë dhe vlim gjaku, duke lënë nga pas një shije të amësht, një shije që të lënë zakonisht të ngrënët me ngut. Viktima është kartolina, ajo që ka qenë simbolika e festave, sharmi i këtij gazmendi të përbashkët, ambrozi i këtij dedikimi të pazëshëm, por të gatuar me brumin e kujtimeve.

Nuk e di se ngase e për çfarë u turrëm të gjithë nga mundësia e hiçit që duke menduar se të ofron gjithçka, të ofroka edhe dashuri, edhe mall edhe urim. Mundësia për të mbetur viktima në kurthet e një realiteti virtual është ajo e tashme prej nga vetëm shpëtim nuk ka. Nuk është vetëm tradita e urimeve të dedikuara ajo që po përjeton lamtumirën e pakthim, është edhe vullnesa jonë e tunduar që duke u dhënë pas pafundësisë së mundësive, ka pranuar fikjen e ngadaltë, duke u hedhur kështu në krahët e ftohtë të plogështisë dhe falsitetit. Ka dhe një premisë pozitive kjo lëngatë e ndjenjave, për të ndarë gëzimin nga përzemërsisht dhe prezentësisht në virtualisht. Në këtë fillesë dhe vazhdë marrin krahë dhe flatrojnë të lirë gjithë ajo botë meskine, e vogël, hileqare, hipokrite dhe teveqele, e cila jeton jetën e vet nër ne. Pra, kjo ngasje virtuale mundëson sekënd me ba atë që njena pjesë e vetes tonë nuk e mëton. Fundja pse duhet të mos jemi praktik, të kollajshëm dhe me ngut, çfarë janë urimet e festave më shumë se vetë filozofia, me të cilën të gjithë me shoqishoqmin ndërtojmë si urë komunikimi dhe bashkëjetese. Anipse dashtazi më duhet me ken kundër, fortësisht dhe tan helm e zemërate. Përkundër kësaj dhe dashtazi nisun nga kjo yshtje gjej në vetvete një motivim të madh me kumtu se nër ne duhet ma shumë se detyrim vullnesa për me përcjell me të dashtunit e zemrës dhe të mendjes një urim me dedikim, me një kartolinë apo një klik, qoftë. E tash, e pohoj botnisht se kaq kohë i’a kam dedikuar një mikut tim të mirë dhe zemër bardhë, me të cilin na lidh dija, ma shumë se kurrçka tjetër, e që të dy gjejm te njani-tjetri, kohë dhe mundësi të shenjt për miqësi të shtrenjt.

Këtë urim, me zemër e me shpirt ia dedikoj mikut time H.T, i cili me sy e zemër pati vullnesën e mirë dhe kanden bujare me m’dërgu nji kartolinë që përtej Atlantikut, për me u ba pjesë e atmosferës dhe përjetimit gazmues të festave të fundvitit. Ai i besoi dedikimit për me mëtu jo vetëm një urim, por nji mesazh të çmuar që ai i jep misionit fisnik të miqësisë. Ai do të mundte, kollaj krejt t’i bashkëngjitet një vargani të madh shtijakësh, fallsifikatorësh, hipokritësh dhe egoistësh, të zatetej në ndenjësen e tij dhe të bashkëngjiste edhe urimin për mikun e tij me një tufë urimesh të tjera dhe t’ua turrë njiheresh, me një klik të gjithëve. Por jo, ai kërkonte shumë më shumë në veten, kohën dhe impenjimet, për të dërguar një kartolinë një miku të fyer. Dhe e bëri!

Oscar Wilde, gjeniu i paragjykuar

Nga Albert Vataj

Plot 111 vjet më parë rrok përjetësinë, Oscar Wilde, pena magjepsëse e gjeniut rebel që do të shkundti nga themelet një epokë dhe do të kthente pasionet e tij në një lëndë vdekatare që ngjizej me helmin dhe paragjykimin, perceptimet e shoqërisë së atëhershme viktoriane.

“Moderimi është diçka fatale. Asgjë s’është më e suksesshme sesa teprimi. Përvoja nuk ka asnjë vlerë etike: ajo është thjesht emri që njerëzit u japin gabimeve të tyre, kjo maksimë e Oscar Wilde është, së shumti, tharmi që nxuni një nga tiparet më të pazakonta të artit. Pikërisht, teprimi dhe kryekëput, sentenca “Unë mund t’i rezistoj gjithçkaje, përveç tundimeve”, përmbushën në perimetrin e së tërës, një gjeni kokëkrisur.

Ai ishte i vetmi veprues i shtjellës së përzishme të një tipari identifikues të kohës në maxhë. Parakohja e shprehjes me nota të ndryshme e kësaj monodrame, e spikat Oscar Wilden si fillues i një ndryshimi të madh. Keqvendosja në kohë dhe në hapësirë, do të kthehej për të në një “boomerang”. Paragjykimi dhe keqkuptimi mbeten deri në fund të të gjallëve të tij, ajo që shoqëria viktoriane mëtoi në rrafshin e këndshikimit të gjithçkasë që Oscar Wilde bënte. Megjithëse nuk u plagos asnjëherë nga vetmia, ishte kryekëput ajo që i skaliti me një përkujdesje mizore gurin më të rëndë të varrit. Shoqëria dhe koha, ajo që e ngriti në qiejt e lavdisë dhe përkorjes, e paragjykoi duke e gjykuar, e anatemoi duke e dënuar jo vetë me burg, se sa me përçmim. Dhe ylli i tij shndritës, asoherë e derimtash, do të strukej nën zhelet dhe zhulin e harrimit dhe përçmimit, petkat me të cilën koha e veshi në orët e mbrame të jetës. Çdo lëvizje, për nga një stuhi çmendurish dhe pasionesh të shpenguara, merr yshtje nga fondamenti dhe qëllimësia e tij artjetuese.

Kishte lindur për të qenë një penë e mahnitshme, nga talenti dhe nga gjeneza, një mallkim që do t’i vihej nga pas, duke ia mbushur enën babëzitëse të dëshirave deri mbi buzë dhe groposur famën dhe gjenialitetin e tij, në skutat më të bruzta të Hadit.

Tendencat dhe ligjëratat e tij të parakohshme dhe përgjithmonshme, tronditën nga themelet moralin konservator të njerëzisë, e cila më shumë se e mësyrë, ishte e tunduar dhe e joshur deri në gjithëdhënie, mish e shpirt. Lumturia dhe liria, ndjenja dhe pasioni në infinit, ishin ingredientët e gatesës që do të çmendte jo veçmas trupin e tij, por edhe ndjenjat e një shoqërie të tërë. Individualitete që në kushtet e vigjilencës morale, vetëm se të ndrydhej dhe shuhej me flakadanin e shpirtit që shkulmon.

Trashëgoi pothuaj gjithseçka që mori nga farkëtuesit e tij në njomësi, ku flitet se Oscar Wilde ishte ngjizur nga prindër jo fort në metrikën e kohës, e për më tepër, kumtonin të qenin irlandez fanatik. Gjeniu Wilde nuk kishte marrë pak nga familja, thuajse e jashtëzakonshme. Natyra rebele dhe gjestet teatrore ishin dhuratë e së ëmës, Jane Francesca Algee, që mburrej shpesh me prejardhjen e saj italiane. Tërheqjen nga veset, ato të cilat e ngritën në qiejt e pafund dhe e fundosën në terrin e pamatë, Oscar i kishte trashëguar nga i ati, William, okulist i Mbretëreshës Viktoria dhe një feminist i përkushtuar i asaj kohe. Pikërisht, për nder të një pacienti të të atit, Mbretit të Suedisë, Wilde mori edhe emrin e tij të pagëzimit.

Si i ati, ashtu edhe e ëma, mëtonin në vetvete atë që do ta përndiqte gjeniun përgjithë jetën. Qejfet e shfrenuara, netët pa gjumë e përplot me gosti e shkëlqim, do të ngjishnin fort brendinë dhe pasionet, gëlimi i të cilave shprehej me shpërthim. Dogma “Arti për hir të artit”, e kunguar nga Uollter Peiteri, do ta ngjiznin dimensionin e tij në fillesat e formësimit, duke e yshtur përpara me një ambicie që gjallonte te “Princi i gjuhës”, epitet që i ngjitën miqtë në Kolegjin Magdalen të Oxfordit.  Përmbledhja e tij “Poezi” daton më 1881. Asohere hidhet në teatër me “Unaza e Fejesës” dhe “Nihilistët”, qasje këto që do ta ndikonin dukshëm në vendvendosjen në kryeradhë. Një vit më vonë, kapërceu Atlantikun për një turne leksionesh me tematikë, lëvizjes estetike. Njeriun sharmant dhe me tendencë ekstravagante në veshje, do të rrëmbente përnjëherë zemrën dhe shpirtin e asaj bote që ngjitej. Amerika do ta priste dhe ngjishte me mbresa. Ky hop do ta njihte me personalitete dhe intelektualë të njohur, një prej të cilëve do të ishte Uitmani i madh, i cili edhe e ftoi në shtëpinë e tij. Më 1882, Parisi do t’i pasuronte njohjet me majat e artit që nga ati i “Njeriut që qesh”, “Të mjerët”, Viktor Hygo deri te poeti i avangardës, i shfrenuari Varlen. S’la altar të artit parisien pa marrë kungim s’atyshmi. Kalendari i Oscar Wilde do të cekte në vitet 1887-1891, periudhë kur gjenialiteti shpërthyes do të plazmonte gjithnjë e më fort, do të ngjiste gjithnjë e më lart, yllin e tij. Një larmi gjinish në letërshkrime. Asokohe do të lindte “Prototipi milioner”, “Krimi i Lordit Artur Sabil”, “Rënia mashtruese”, “Një borgjez i pamoralshëm” dhe kryeveprën që ka ardhur dhe riardhur në skenën shqiptare “Portreti i Dorian Greit”. Njohja dhe afria emotive me lordin Alfred Degllas do të dyzonte jetën e shkulmet zjarrmtare të shpirtit, do ta hidhte në krahët e një jete qejfesh të shfrenuara, pa drojë e kokëçarje, por jo pa pasoja. Prirja e tij homoseksuale, që e gjejmë teksa zgjohet nga fëmijëria e tij e hershme, kur e ëma e vishte dhe e trajtonte si vajzë, shndërrohet në një gropë të thellë përpirëse. Lidhja me Alfred Degllas do të kthehej në hapje të varrit me thonj. I ati i lordit do ta yshtte në një betejë ligjore Oscar Wilde, të cilin ky i fundit e humb, duke humbur njëherazi lirinë për dy vjet, por dhe lavdinë.

Vdekja e gruas, Constance Lloyd, më 7 prill 1898, në Xhenoa, një brune irlandeze me të cilën pati dy fëmijë, Cyril dhe Vivian, do të jetë fillimi i fundit të tij tragjik, që do të numëronte ditët e zeza në Francën Jugore. Gropa e thellë e vetmisë dhe anatemës nisin duke e thithur gjithnjë e më thellë në terrin e acartë, ku ai zvarritet si një bishë e plagosur. Tashmë, atë e dëbojnë, e pështyjnë, e shtyjnë, s’e njohin, s’e përfillin. Kjo panoramë e mrrylët, tejet e trishtë dhe mizore, e ndjek deri në buzë të varrit. Më 30 nëntor 1900, bien në koma dhe pas pak, vdes në duart e hotelierit. Gjeniun e madh, ai që u duartrokit me ovacione dhe triumfin e tij të letrave, e ktheu në epokë ndryshimesh dhe ardhmërie. Vetëm shtatë persona e përcjellin trupin e tij të pajetë për në banesën e fundit. Tre prej tyre ishin anglezë, nga ata lordi Alfred Degllas, i cili vinte në Francë nga Suedia, që pagoi dhe varrimin. Prehja e tij e fundit u bë jashtë Parisit. Vetëm kurora e hotelierit ishte me dedikim: “Qiraxhiut tim”. Nëntë vite më vonë, më 1909, trupi i tij u rivarros në Per Lazhezë

Oscar Wilde mbetet ndër personazhet më të jashtëzakonshëm të shtjellës viktoriane. Një karakter i pakapshëm nga çdo qasje fillimore për ta përcaktuar, si njeri, artist, shpirtëzim lirie apo një nismëtar kurajoz normash qytetarie. Ai mishëroi modelin më të stuhishëm dhe njëherësh, më të debatuar të kohës. Si në të përditshmen e ngasuar nga një jetë e shpenguar intime, ashtu dhe në kryeveprën e tij, mbetet maja më e kulmuar. Ky zotëri elegant, i hijshëm e plot sharm, i marrosur pas paradokseve dhe gjithçkasë të modeluar nga kodi i qytetarisë viktoriane, ngjiste nivelet e adrenalinës dhe ambrozit, duke thyer kangjellat etike ku mbahej mbyllur një nga vendet ku gëlonte civilizimi. Nuk u ndal, edhe pse u desh ta paguante fundin me çmimin e tragjikes dhe madhështinë e tij ta ngryste nën mykun mbytës të vetmisë. Ky rebel, ky “hero i së keqes”, skaliti mbi muret e mykura të Londrës, jo vetëm emrin e tij të patëdytë, por mëtoi një dritë më shkëlqyese në sytë e lenteve të avulluara të paragjykimit. Qiellgërvishtësit e tij të lirisë, edhe sot, çajnë retë e konformizmit dhe fanatizmit. Predikoi vetveten dhe personazhet me shenjtërimin. Promovoi doktrinën e artit-njeri. Thundra e rëndë e anatemës e vu përfundi shpirtin që “Mund t’i rezistoj gjithçkaje, përveç tundimit”. Buja e zëshme e gjithçkasë e veshi me famë dhe lavdi, por nuk u kursye ta çirrte përditë e më ethshëm portretin e parakohshëm që formësoi.

Ish-i dashuri të tij, lordi Alfred Douglas, do të mëtonte veç të tjerash: “Ai ishte një ndër forcat më të fuqishme të së keqes që u përplas në Evropë, në 300 vitet e fundit. Askush tjetër nuk ia shiti shpirtin djallit më shumë se ai”. Fjalë që janë thënë edhe njëzet vjet pas procesit gjyqësor për homoseksualizëm, që e çoi shkrimtarin drejt shkatërrimit, duke i hapur dyert e burgut në Reading. Fjalë të hidhura që shfaqen në “The Wilde Myth”, një sulm i fundit i narcisit plak e fanatik ndaj mësuesit të tij, një vëllim që ka mbetur i pabotuar. Bocat e tij arritën shifra rekord më 19 tetor të vitit 2002, gjatë ankandit për kujtimet e Wilde, që siguroi mbi 850 mijë sterlina dhe që kishte si objekt kryesor një kapitull të shkruar me dorë të “Portretit të Dorian Greit”, që u shit për 72 mijë sterlina.

Ai vazhdon të na flasë për veten, si për të na bindur me çdo kusht për batutën e thënë para Andre Gide: “Gjenialitetin tim e kam përdorur në jetë, në veprat e mia kam vendosur vetëm talentin dhe kjo është tragjedia e madhe e jetës sime”. Në këtë tragjedi, ku përfshihen farsa dhe melodrama, vazhdon të lulëzojë miti. Ikona moderne mbeti në amshim. Tash pas 111 vjetësh, nuk mund të mos mendosh se esteti ekscentrik i salloneve të fundshekullit është me të vërtetë një ikonë jashtëzakonisht moderne. Ashtu si eleganca dhe talenti provokues mediatik, i parakohshëm, Wilde ka qenë një mësues i ekstravagancës

Për disa, Oscar Wilde është vërtet vëllai i madh i punk-ut e rock-ut, paralajmëron ekstravagancën e veshjes dhe seksit, teprimet e alkoolit dhe drogës, duke i transformuar në mondanitet shik tendencat e gjeneratës romantike që i parapriu kohës së tij. Edhe para Gabriele D’Annunzios, Wilde mishëron një lloj elite për masat apo estetizmi të kuptueshëm për zonjat. Jo rastësisht, ai drejtoi edhe një gazetë femërore “Lady’s World”, e cila u pagëzua që në fillim prej tij në një mënyrë më demokratike, “Woman’s World”. Por, për të kuptuar këtë estet, që votohet nga publiku, pasi i habit të gjithë me “kravata e metafora”, thotë Jorge Luis Borges, duhet të bindesh për faktin themelor të dokumentuar se Wilde, gati gjithnjë, “ka të drejtë”.

Edhe në çastet më kritike të jetës, që mbeten në ndërkohjen e strukët të agonisë, Oscar Wilde u tret duke ndritur, si një kandil, dritë e cila udhërrëfen atëmot, tash e përgjithmonë, atë galeri shpirtrash eternë. Sa më shumë që atij iu ndërsyen, aq më thellë ai u injektua në gjakun e kohës, aq më shenjtëruese do të mbeteshin në shkulmet e zjarmta të pasionit. Gjithçka që ai la në art, është pjesë e reflektimit, sjelljes dhe mëtimeve që kumtoi epokës. Copëzat e mozaikut gjithnjë duhet kundruar si bashkësi, sepse vetëm ashtu formësimi i një universi të shumëformësh do të konturohet dhe magjia e gjenialitetit do të mrekullojë ngamot.

 

Edi Rama si do të donte të ishte

 

ARMAND SHKULLAKU

Libri i Edi Ramës është një nga ngjarjet më të rëndësishme shoqërore dhe politike të viteve të fundit në Shqipëri. I servirur si një rrëfim personal, ai përbën njëkohësisht një nga dëshmitë më tronditëse se si u deformua, humbi dhe u tjetërsua në vorbullën e politikës pa moral, shpresa që shoqëria shqiptare të prodhojë një politikan të llojit të ri, që beson në diçka dhe është në shërbim të qytetarëve. Në çdo rresht të librit lexohet drama e “intelektualit rebel” që hyri në politikë për të ndryshuar kulturën e deriatëhershme të tranzicionit, por që vetëm tranzit u kaloi ideve të tij të dikurshme. Lexohet dështimi spektakolar i Edi Ramës për t’u shndërruar të paktën në një shembull moral për shoqërinë shqiptare, duke i dhënë për pasojë asaj një shembull më shumë të degradimit të çdo vlere përballë tundimit të pushtetit, parasë, mediave dhe fuqisë që nuk buron nga mendja, por nga intrigat e vogla politike. “Kurbani” është një libër i shkruar mirë pikërisht sepse ai është shkruar si dhimbje e ndjerë për një njeri që ndahet nga ajo që ka dashur, gati një poezi për atë që Edi Rama do të kishte dashur të ishte, por që fatkeqësisht nuk ka më asnjë mundësi për të qenë sa të jetë gjallë në këtë botë. “Kurbani” i Ramës është një kurban për Edi Ramën që nuk është më.

Ky libër duhet lexuar pikërisht kështu: Edi Rama si do të donte të ishte. Aty flitet për një njeri që ka hyrë në politikë si misionar, për t’i shërbyer Shqipërisë dhe shqiptarëve. Flitet për dikë që qëndron mbi llumin e politikës ditore të Tiranës dhe ka një vizion europian. Një njeri që e shqetësojnë hallet e qytetarëve të thjeshtë, shëmtia e qytetit dhe e politikës, një njeri që po sjell erën e ndryshimit, larg pazareve të ulëta, intrigave, parave të pista dhe shantazheve politike. Flitet në libër për një kryebashkiak e kryetar partie që nuk ka një shtëpi të tijën, nuk ka lidhje me paranë dhe aferat korruptive që kanë mbërthyer politikanët e tjerë. Ai është i vetëm, i rrethuar nga dallkaukë, kryeministra rrugaçë, kundërshtarë që vinë nga malet, që e sabotojnë, masakrojnë, linçojnë e torturojnë, por ai mbetet. Ashtu i vetëm përballë të gjithëve. Në një lukuni të përdalësh ai mbetet i virgjër. Një shembull moral, pra, përballë politikës së ndyrë dhe interesave të ulëta. Shembulli i politikanit që në këto 20 vjet na ka munguar. Ky është Edi Rama që përshkruhet në libër. E, duke qenë se edhe vetë autori e di thellë brenda vetes që ky nuk është Edi Rama me të cilin shihet çdo ditë në pasqyrë, në çdo faqe, në çdo rresht e në çdo germë ka derdhur talentin e tij për të vizatuar atë tjetrin, atë që do kish dashur të ishte, duke i dhënë vetvetiu veprës dimensionin e humbjes së pakthyeshme, të një fiksioni, të një iluzioni për atë që kurrë nuk mundi të jetë në politikën shqiptare.

Edi Rama në “Kurban” ka fshehur, retushuar, manipuluar ngjarje, fakte dhe të vërteta të njohura botërisht, i fiksuar për të ndërtuar një tjetër personazh nga ai që ne patëm fatin e keq të provojmë shijen e thartë të zhgënjimit. Por, me gjithë përkushtimin e tij për këtë fiksion, Edi Rama në politikë është shembulli moral jo vetëm i munguar, por edhe dërrmues e asgjësues për një brez të tërë që besonte te fuqia e tij e ndryshimit, te rezistenca e vlerave përballë tundimit të pushtetit, te një mundësi më shumë e me përkrahje të jashtëzakonshme për të nisur një kapitull të ri të politikës shqiptare. Këtë dështim nuk e kompensojnë as kapitujt e “Kurbanit”, pavarësisht talentit të derdhur për të ndryshuar historinë. Ajo që ka ndodhur nuk zhbëhet. Edhe 100 “Kurbane” po të bëjë Edi Rama, atë që ka humbur nuk e kthen dot më.

Ai do të donte të ishte vërtet partner i barabartë me Ilir Metën kur ky ishte Kryeministër, ta kundërshtonte dhe të vepronte si një kryetar bashkie i pavarur. Por ne të gjithë e dimë se ai nuk guxoi kurrë të ngrinte zërin kundër tij, se me një dorë i shkruante fjalimet e me tjetrën vilte përfitimet, se u përdor nga Meta si çamçakëz në luftën politike në PS dhe si një furçë e gjatë për të lyer qerren e ndryshkur mediatike. Edi Rama jo vetëm që nuk u bë shembulli i hapjes së politikës, por e mbylli atë edhe më shumë, korruptoi gati të gjitha mediat, majtas e djathtas, këputi të gjitha fijet që e mbanin ende të lidhur me njerëz mendjehapur e profesionistë, për të gjetur një vend në çerdhen e këshilltarëve mediokër të Ilir Metës. Figurat e gjetura në libër për Metën nuk mund ta shlyejnë pamjen e një burri dy metra të gjatë që ndiqte pas duke u dridhur Kryeministrin nga frika e katarsisit të Fatos Nanos. E ky i fundit, a mund të mos sillej si një politikan rrugaç me “intelektualin” Edi Rama, i cili vraponte t’i çonte lule në spitalin e Athinës sapo kuptoi që Ilir Meta po e humbte luftën. Këto nuk gjenden në libër, sepse libri është shkruar për Edi Ramën se si do të donte të ishte. Nuk është shkruar për Ramën që e njohin të gjithë: politikanin tipik që bën përpara duke iu servilosur kryeministrave të radhës e që dijen e tij intelektuale është i gatshëm ta kthejë në rrogoz për të ecur përpara ambicia e sëmurë politike.

Libri është shkruar për dikë tjetër që asnjë prej nesh nuk e njeh ashtu. Është shkruar për dikë që ka fiksim të tregojë se është i varfër dhe ka frikë njëkohësisht se askush prej lexuesve nuk do të arrijë ta besojë këtë fiskion të radhës. Për një kryetar bashkie që shqetësohet nga gardhet dhe llamarinat, por që nuk la fushë, hapësirë e oborr pa betonizuar. Që habitet nga pasioni i politikanëve për të bërë miqësi me kriminelë, e që vetë i favorizoi me sa pati fuqi. Që indinjohet e revoltohet nga vjedhja e votës, por që vetë i priu masakrës së 2003-shit përballë Spartak Ngjelës. Që beson te fjala e lirë, e që nuk la tullë pa falur për t’ua mbyllur gojën atyre që e kritikonin. Pallatet shumëkatëshe në Tiranë janë bashkësia më e mirë e tullave që e vërtetojnë këtë, ani pse ai pretendon me krenari se nuk ka marrë para në këmbim, por favore politike, që duke perifrazuar Migjenin do të përkthehej se për at’shërbim nuk ka marrë do franga, por në fytyrë, çarçafë e në ndërgjegje danga. Ka shumë e shumë shembuj në çdo rresht të librit që na tregojnë Edi Ramën që do kishte dashur të ishte, por që kurrë nuk mundi të bëhej. Nuk bëhet dot, edhe pse me mjeshtërinë e piktorit ai mundohet të ngjyrosë sipas dëshirës faktet dhe personazhet. Do të kishte dashur Edi Rama të ishte modeli europian i politikanit, krijues e vizionar, protagonist i ndryshimeve, madje do kishte dashur të ishte ai që e ftoi Fatos Nanon të bëhej Kryeministër në qeverinë e tij e në vazhdim të tregonte se si triumfoi mbi të keqen duke u bërë kryetar i Partisë Socialiste. Këto mund t’i bëjë, sigurisht, në letër, ka kohën, fantazinë dhe talentin e duhur. Shumë opinionistë e krahasuan këtë retushim të Ramës me fiksimin e Enver Hoxhës për të ndryshuar historinë duke ngritur kultin e vet të individit. Ngjashmëri mund të gjendet plot, prej diabolizimit të kundërshtarëve, shmangies së tyre me statut e kushtetutë, mbajtjen e fronit pa konkurrim, eliminimin e mendimit ndryshe e deri te “gjaku i ri” që betohet për kryetarin. Por sigurisht, jetojmë në kohë të tjera.

“Kurbani” i Ramës nuk është asgjë më shumë se sa një rrëfim për Edi Ramën se si do të kishte dashur të ishte. Dhe një dëshmi e hidhur se si mund të humbë dhe të deformohet deri në palcë një njeri që i kishte të gjitha mundësitë për të qenë një shembull moral për politikën në Shqipëri, dhe jo një kopje e zbehtë e së shkuarës.

JOHAN GOTFRIED HERDERI

Johan Gotfried Herderi u lind më 25 gusht 1744 në Mohrungen, në Prusinë Lindore (sot Morag, në Poloni), bir i një mësuesi muzike, që predikonte domosdoshmërinë e mëshirës vetjake. Nga viti 1760 deri më 1762, shkoi në kolegj dhe vazhdoi punën si kopist në shtëpinë e dhjakut Tresko, ku kishte një bibliotekë mjaft të madhe. Aty njohu, përveç veprave teologjike, letërsinë e lashtë dhe atë bashkëkohore. Më 1762, Herderi filloi studimet për mjekësi në Konigsberg, por shumë shpejt u drejtua nga teologjia. Ai shfaqi gjithashtu një joshje për filozofinë, veçanërisht për mësimet e Kantit. Më pas u ndikua shumë nga filozofi Johan Georg Haman – me të cilin lidhi një miqësi të gjatë – si dhe nga shkrimet e Zhan-Zhak Rusoit. Më 1764, Herderi u bë mësues në shkollën e katedrales së Rigës, ku më 1767 mori katedrën e predikuesit. Rreth së njëjtës kohë u botuan tri vëllime me copëza dhe sprova: Under die neuere deutsche Literatur (Mbi letërsinë e vonshme gjermane). Pastaj, papritmas, më 1769, Herderi la Rigën për një udhëtim të gjatë me anije, që do ta çonte deri në Francë. Mbasi mbërriti në Paris, u njoh me Deni Didroin dhe enciklopedistët.

Pak kohë më vonë, shkoi në Hamburg, ku takoi mes të tjerësh Gotold Efraim Lesingun (1729-1781) dhe Matias Klaudiusin (1740-1815). Në Darmstad u njoh me gruan e tij të ardhshme, Karolina Flashland; në Strasburg, takoi Gëten (1749-1832), me të cilin lidhi miqësi. Më 1771, Herderi u bë këshilltar i bashkësisë në Bukeburg, pranë kontit Shaumburg-Lipe. Një vit më pas u botua Abhandhmg uber den Ursprung der Sprache (Traktat rrin zanafillën e gjuhës), vepër e kurorëzuar nga Akademia e Berlinit dhe që sintetizon mendimet në fushën filozofisë linguistike që prej vitit 1764. Ndërhyrja e Gëtes i shërbeu për t’u emëruar më 1776 superintendent i përgjithshëm në Vajmar; më pas u bë zëvendëspresident (1778), pastaj president (1801) i konsistuarit superior të kishës protestante vendore. Më 1788-1789, Herderi udhëtoi në Itali, ku qëndroi sa në Romë aq edhe në Napoli.

Vepra e tij kryesore, Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit (Ide mbi filozofinë e historisë së njerëzmut, 1784-1791), mbeti e papërfunduar: Herderi e ndërpreu punën pas pjesës së katër, duke vazhduar mendimet historiko-filozofike në një përmbledhje Briefe zur Befordenmg der Hnmardtat (Letra për përparimin e njerëzmirt, 1793-1797). Herderi krijoi gjithashtu vepra letrare, mes të cilave një cikël romancash të frymëzuara nga një përmbledhje franceze tregimesh spanjolle. Der Cid. Geschichte des Don Ruy Diaz, Grafen von Bivar (SidL Historia e Don Rui Diazit, kontit të Biuarit), mbahet si vepra e tij më e mirë. Herderi vdiq më 18 dhjetor 1803 në Vaimar.

Mendimi i Johan Georg Haman, që Johan Herderi e thelloi, se gjuha është e vetmja ndërmjetëse e kuptimit tonë të botës, ndihmoi në zbulimet e mëdha të gjuhësisë historike në shekullin XIX. Por duhej pritur shekulli XX, si në filozofinë mistike aq edhe në strukturalizëm (nën fillime të tjera), për ta parë filozofinë e gjuhës të kthehet në qendër të mendimeve mbi atë që përbën botën tonë.

Një nga parimet themelore të iluministëve ishte që ta vështronin historinë si një zhvillim, një proces nëpërmjet të cilit njeriu bëhet “më i madh”. Te Johan Herderi, përkundrazi, çdo epokë – për të rimarrë fjalët e historianit Leopold von Ranke – është “në afërsi të atypëratyshme të Zotit”. Mesjeta, për shembull, nuk ka më pak interes nga kohët moderne; përrallat e vjetra, këngët dhe legjendat popullore nuk janë më pak të mira se letërsia e vonshme. Konceptimi romantik i historisë fillon nga Herderi. Ai përfshin folklorin e vëllezërve Grim dhe gjuhësinë historike, por edhe historicizmin romantik me parapëlqimin për periudhën mesjetare. Kundër romantizmit, Fridrih Hegeli dhe pasuesit e tij – në radhë të parë Karl Marksi – rithemeluan konceptin e historisë si proces i zhvillimit.

Kur studenti i teologjisë Johan Herder ndiqte kurset e Emanuel Kantit në Konigsberg midis viteve 1762 dhe 1764, mjeshtri i konferencave kishte ende një rrugë të gjatë për të përshkuar, derisa të mbërrinte tek tri Kritikat. Kanti i përcolli djaloshit sidomos entuziazmin për mendimin rusoist dhe bindjen e tij “demokratike” se të gjithë njeiëzit ishin në mënvrë të barabartë dhe të natyrshme të aftë për njohje. Më pas qe miku i viteve të Konigsbergut, Johan Georg Hamani (1730-1788), që e priu Herderin drejt një vështrimi më kritik për mësuesin e tij të vjetër, ndërsa idetë e Kantit po formoheshin për të ndërtuar Kritikën e arsyes së kulluar. Kanti mendonte se kishte dy “zanafiila” të njohjes: përvoja e ndjeshme dhe arsyeja. Mirëpo, sipas Hamanit, këto dy zanafilla ishin bashkuar te gjuha që kur ekzistonin njerëzit.

Herderi bashkon idetë e Hamanit me entuziazmin e Zhan-Zhak Rusoit për çdo gjë që është e natyrshme. Gjuha është ajo që e bën njeriun një qenie shpirtërore. Monumentet më të lashta të gjuhës së njerëzimit, qoftë Bibla, epopetë e Homerit apo këngët popullore gjermane, angleze , japin të njëjtën paraqitje të “sublimes” së natyrës dhe të madhështisë së Hyjnorit. (Anglezi Edmund Bërke, 1729-1797, kishte futur në debatin europian konceptin e “sublimes” si përvojë e diçkaje shumë të madhe dhe e forcës së natyrës.) Poezia, në çdo kohë, përmban të njëjtën “shkëndijë hyjnore”, si ajo e Uiliam Shekspirit (1564-1616) – që Herderi ia zbuloi publikut gjerman – ashtu edhe ajo e autorëve të më vonshëm, të tillë si Aleksandër Popi (1688-1744) apo Fridrih Gotlieb Klopstoku (1724-1803). Atje ku ndjenja e gjuhës, kuptimi dhe arsyeja formojnë një unitet të pashkatërrueshëm, filozofia zyrtare dhe teologjia dogmatike, por sidomos shteti i organizuar në mënyrë burokratike, shkaktojnë një efekt artificial dhe mekanik.

Këto ide, të shprehura gjithmonë me vrull dhe me një ton nganjëherë patetik, e bënë Herderin zgjuesin e madh të rinisë dhe të revoltës letrare të Stnon und Drang në Gjermani.

Vepra kryesore e Herderit, Ideen zur Philosophie der Geschichte dzr Menschheit (Ide mbi filozofinë e historisë së njerëzirmt, 1784-1791), është para së gjithash një kundërshtim i Kritikës së arsyes së kulluar të Kantit. Herderi nuk e pranon ndarjen e kryer nga Kanti midis intuitës dhe mendimit, as atë midis mendimit empirik të shkencave fizike dhe natyrore dhe arsyes morale. Sipas tij, natyra është e arsyeshme vetë përderisa vetë njeriu është pjesë e saj. Dhe nuk ekziston sferë “ideale” e detyrës së vetme, që do ta ndante nga bota natyrore dhe që është vetvetiu e arritshme për secilin. Ajo që duhet të jetë, në histori bëhet realitet empirik: natyra është gjithmonë e vetëdijshme për vetveten dhe “të bërit vetvetja” historike e natyrës përsëritet në historinë e jetës si në edukimin e çdo njeriu. Për teologun Herder, ideja që tërësia e natyrës, Krijimi në forcën e tij, arrijnë te çdo njeri nëpërmjet vetëdijes së tij, lidhet me konceptin e krishterë të shëlbimit. Të gjithë jemi të krahasueshëm me “Birin e Njeriut” të Shkrimeve kur kuptojmë se shpirti i Zotit që vepron te Krijimi është te ne dhe në natyrën tonë mërshore. Filozofi gjerman Fridrih Hainrish Jakobi (1743-1819), vuri në dukje se teoria e Herderit mbi njëjtësimin midis natyrës dhe shpirtit – Krijuesi bëhet i vetëdijshëm për veten vetëm në Krijimin e tij – ekzistonte në panteizmin e Baruk Spinozës. Me qëllim që të mos e akuzonin për ateizëm, Herderi njihte ekzistencën e një Krijuesi jashtë natyrës, por në brendësi të botës natyrore. Fakti i vënies në të njëjtin rrafsh i natyrës dhe shpirtit hyjnor mund të cilësohej “panteizëm”.

Në vitet e fundit, Herderi kundërvuri me forcë të madhe teorinë e unitetit hyjnor të qenies dhe të vetëdijes ndaj “kotësive gojore” të mendimit kritik – domethënë analizuese – të Kantit. Beteja me këtë të fundit e veçoi disi Herderin nga jeta intelektuale gjermane; përveç kësaj, mendimi i tij se “gjithçka është Unë” nuk paraqiste asnjë bazë për zhvillimin e një filozofie sistematike. Nga ana tjetër, idetë mbi gjuhën, historinë dhe natyrën, që Herderi kishte formuluar në rininë e tij, patën jehona të zgjatura dhe ndihmuan në formimin e lëvizjes romantike në Gjermani.

JETËSHKRIMET – KURESHTI NGA JETA E J.G.HERDERIT

* Herderi konsideron se krijimet letrare janë të përcaktuara nga gjeniu dhe gjuha e veçantë e çdo populli. Andaj, Herderi u kushton kujdes të veçantë këngëve popullore.

* Herderi konsiderohet në përgjithësi një nga themeluesit e historisë së filozofisë. Sipas tij, historia në esencë edhe nuk është gjë tjetër veçse vazhdim i pandërprerë i zhvillimit natyror. Sikurse që vetë njeriu është kurorë e krijimit të perëndisë, kështu edhe historia e tij është vetëm zhvillim i njerëzimit, zhvillim i idesë së humanitetit. Me këtë rast forcat konstruktive (në të cilat Herderi numëron në mënyrë të veçantë sllavët) ngadhnjejnë mbi ato destruktive.

* Duke kundërshtuar vazhdimisht Kantin, Herderi hedh poshtë edhe nocionin e imperativit, kërkesës, pra të etikës në përgjithësi si shkencë normative.

* Sipas Herderit, masa është karakteristikë kryesore objektive e bukurisë, ndërsa e bukura, e mira dhe e vërteta në realitet janë identike.

* Herderi mohon kryekëput edhe estetikën e Kantit, duke konsideruar se çdo pëlqim ngjan «krahas me lakminë dhe dashjen» dhe se gjykimet estetike mund të themelohen në nocionet e qarta. Sikurse është cilësi e qenësishme e njeriut se është qenie historike, ngase pikërisht me këtë dallohet nga kafsha, po kështu është i domosdoshëm kuptimi historik i të gjitha problemeve estetike: «Shkurt është e pamundur që një teori filozofike e të bukurit në të gjitha artet dhe shkencat të jetë pa histori». Në këtë drejtim gjithçka varet nga historia dhe ligji i zhvillimit: çdo veprimtari, çdo popull, çdo kohë. Njëkohësisht Herderi i pari duke kundërshtuar edhe në këtë aspekt Kantin theksoi se çdo bukuri është «shprehëse» dhe në këtë mënyrë inauguroi teorinë e «Einfuhlungut». «Njeriu i ndieshëm e ndien vetveten në gjithçka» shkruan në këtë aspekt Herderi tipikisht romantik.

Nga http://www.syri3.com

Leonardo Da Vinci, jeta dhe veprat e nje gjeniu

Leonardo Da Vinci lindi ne 1452 ne Vinci. Ai ishte femija jashte martese I Maestro Pieros(Nje noter publik) edhe shoqerueses se tij Katerina. Ne moshen 17 vjecare Leonardo me te atin vendosen ne Firence. Leonardo studiovi ne Verrokio, ku Gjeniu I tij shkelqeu me shume se maestro qe e drejtonte.
Ne vitin 1472 Leonardo behet anetar I bashkesise se piktoreve te Firences. Ne 1476 ai denoncohet me  pretekstin e perhapjes se imoralitetit, denoncim I cili hidhet poshte me vone.
Ne vitin 1481 ai nis te punoje nje nga pikturat me te famshme te tij. Vepra e titulluar ‘ADHURIMI I MAGIT’eshte gjithashtu pjese e altarit te monasterit te San Donato a Scopertos. Kjo veper nuk u mbarua kurre per shkak se ai largohet per ne Milano ku vihet ne sherbim te dukes Ludovico Moro. Punoi ne Duomone Milanos edhe te keshtjelles se Pavias. Gjate ksaj periudhe mbaroi edhe dy vepra te tjera te famshme: MADONA DELLA PIETRA edhe THE LAST SUPPER(Darka e fundit). Gjithashtu ai punoi ne organizimin sknik te festivaleve te dukes edhe vizatoi projekte me karkter ushtarak.
Ne 1499 duka I Moros largohet nga Milano si pasoje e pushtimit Francec. Leonardo detyrohet te largohet gjithashtu. Rikthehet perseri per te punuar me ADHURIMIN E MAGIT. Me pas kthehet ne keshillues arkitekture per Isabella D’este ne Venecia. Me pas ai sherben si inxhinier ushtarak prane Cesare Borgia(Gjate viteve 1502-1503)
Vdekja e Papes Aleksandri I VI ndryshon fatet e dukes Valentino (Per te cilin punonte asokohe Leonardo.) dhe si rrjedhoje Da Vinci kthehet ne Firence, ku qendron nga viti 1503 deri ne 1506. Aty ai punon ne nje afresk per SALA DEL GRAN CONSIGLIO. Ky punim nuk ka rezistuar edhe mendohet te kete perfaqsuar betejen e Anghiarit.
Ne fakt Leonardo arriti pikun ne art gjate viteve te qendrimit ne Firenze. Punime si vete MONA LISA u realizuan ne qytetin e bukur Italian.
Ne 1506 ai morri lejen te kthehej per disa kohe ne Milano ku do te punonte ne disa projekte qe I kish lene pergjysem. Aty ai hasi perseri Francezet te cilet cuditerisht kesaj radhe kerkuan qe ai te qendronte per nje kohe me te gjate ne kete qytet.
Ndermjet viteve 1507 edhe 1508 Lonardo rivizitoi Firencen per te shitur pjese te pasurise se patundshme qe kish trasheguar nga I ati. Me pas ai kaloi disa vite ne Milano ku ju dha titulli “peintre et ingenieur ordinarie”. Kohen me te shumte ja dedikoi projekteve shkencore sic ishte kanalizimi I drigjeve te lumit ADDA.
Rikthimi I familjes SFORZA ne vitin 1512 detyron Leonardon te largohet nga Milano serisht. Nga viti 1513 deri ne vitin 1516 ai qendroi ne Rome nen protektoratin e te vellait te papes Leo X, Guiliano dei Medici. Ketu ai njihet me artistet edhe rivalet e tij te rinj, Rafael edhe Mikelanxhelo.
Pas vdekjes se Guliano dei Medici Leonardo pranon oferten e miqve te tij nga France edhe vendoset ne keshtjellen e Cloux afer Amboise. Ai qendroi aty nen shoqerine e studentit te tij te devotshem Melzi.
Leonardo vdiq ne 2 maj 1519 edhe u varros ne San Fiorentino qe ndodhet pikerisht ne Ambosise.

Jeta e Davinçit ishte e pshtjelluar per se tepermi ne ate kohe.
Perpos piktures siç e keni cekur me larte ai la pas vetes edeh nje numer te konsiderushem te vizatimeve qe kan mbetur si projekte te pa realizuara te asaj kohe mirepo qe dolen ne drite ne shekullin e XXn siç ishte helisa e helikopterit asensori apo bicikleta…
Monalizen  ia kishte dhuruar mbretit te Frances, ne te vertet Fransua I-rë e kishte blere “Gjokonden” pere 12 000 livres te epokes e qe ky ia dhuron Muzeut te Luvres ne Paris.
Mirepo njera nder enigmat e mjeshtrit te famshem mbetet pa dyshim “sanueri i Torinos” apo mbulojsja nga lini e nje shtofi qe krishtianet e konsiderojn edhe sotë  si mbuloja e Jezu Krishtit  pas krycifikimit te tijë.
Mbi kete pelhur shifet nje imazh enigmatike, te nje njeriut te moshuar i cili mban nje mjekerr dhe eshte bukur i gjate, gati nje meter e tetdhjet cm. e qe kisha katoloke e ka pervetesuar deri tani si te vetmin imazhe qe posedon nga Krishti, ku edhe sote pas sa  vite ekspozohet njehere ne vite ne katedralen e Torinos, ku aty gjendet edhe vepra e Davinçit, drekimi i Maria Magdalenes, qe Dan Brown e mori si nisme te sekretit ne romanin “kodi i davinçit”
Mirepo shkenca kohet e fundit ka avancuar teper sa qe doemos duhej te kalonte edhe kjo enigme nepser skanime dhe kerkime shkencore mbi origjinen e tije te vertete qe kisha katolike deri para ca vitesh kurrsesi s’ka pranuar  deri me tani gjersa  me ne fund nje grupe shkenctaresh nga tere bota e hjeken perden e misterit te shenjtit Suer i Torinos  dhe si perfundim shkenctaret zbuluan se kjo pelhur eshte e shekullit te XII  e kurrsesi e shek. te  I-rë si pretendonin kristianet e asaj kohe.
Kush  fshifet pra  me ate  figure misterioze qe njifet me emrin e Krishtit ?

Sipas analizave del se kjo pelhur eshte fotografia e pare ne botë !!!
Dhe imazhi qe mendohej se ishte krishti, ky imazhe eshte i Leonardo Da Vinçit ! Imazhi i tje i vertete i cili e ka realizuar ne  baze te eksperiencave qe bente pere te gjetur “kutin magjike te fotografis !!!

Si erdhi deri te fotografia e pare ?

Leonardi bente lloj lloj eksperimentesh, bente edhe kirurgji, anatomie dhe i pervishej perpos arshitektures edhe zbulimeve te aparateve qe do e ndryshonin boten, keshtu mendonte ai.
Gjate periudhes se kryqzatave ne token e shenjte, tregtare te ndryshem benin qarkullimin e mallrave te ndryshme por edhe shkembim idesh. Tek muslimanet e sirise ne ate kohe dihej pere marrje imazhesh mbi pelhure permes rrezeve te diellit qe kur nje person qendronte ne kembe nje kohe te gjate perballe diellit, te ndare ne mes nje pelhure nga lini, mbi te mbetnin gjurmet e imazhit te njeriut, si e dijm me von edhe aparati fotografik punon ne kete principe qe quhej “dhoma e imazhit” nga vjen me von emri pere kameren apo dhoma, italisht, vetem se me von ne shek XIX  i kan shtuar nje pelhure argjendi siper qelqit apo letres.
Pra perfundimi doli se Davinçi jo vetem se ishte nje artiste i shkelqyer, ai del si çpikes i shume aparateve ne jeten tone moderne, nder ta i shtohet edhe aparati fotografik qe bente ekpserimente e mjerishte se nuk deshti  te publikoje por mbeti si fshehtesi ne interes te kishes.
Mirepo njera nder endrrat me te medhe te Davinçit mbetet pa dyshim  fluturimi i njeriut. Ai i kushtoj tere jeten ketij projekti te batizuar “Codex Atlatico” ku vizatmet e tije ruhen sot ne Milano ne Biblioteken Ambrosiana dhe shume vizatime te tjera.

Një valë e fundit e librave dhe artikujve kanë sugjeruar se Leonardo da Vinçi ishte udhëheqësi i një shoqërie të fshehtë dhe se ai fshihte kodet sekrete dhe mesazhet në punët e tij të artit.

Leonardo da Vinçi ishte një mjeshtër i madh në fushën e simbolizmit të njohur botërisht si i fshehtë, por në të vërtetë krejt të dukshme për një sy të vëmendshëm. Ajo që mbolli edhe më shumë mister në gjenialitetin e këtij gjeniu, ka qenë mbi të gjitha zbulimi i pjesëmarrjes së Leonardos në një shoqatë të fshehtë të llojit masonik, të njohur me emrin Priorato di Sion (Paria e Sionit), me të cilën janë lidhur shumë gojëdhëna, mes të cilave ajo e Gralit të Shenjtë.

Megjithatë, ajo çka të gjithë skeptikët edhe përkrahësit janë dakord, është ajo për personalitetin e tij të veçantë, talentin e tij të padyshimtë, duke mbajtur të gjallë kështu një imazh pozitiv dhe të vlerësuar për gjeniun. Një valë e fundit e librave dhe artikujve kanë sugjeruar se Leonardo da Vinçi ishte udhëheqësi i një shoqërie të fshehtë dhe se ai fshihte kodet sekrete dhe mesazhet në punët e tij të artit. Leonardo ishte i aftë për të përdorur kodet dhe deshifrimet, shënimet e të cilit janë të shkruara duke mbajtur “pasqyrën” përpara shkrimit. Ende më mbresëlënëse në punët e tij artistike kanë qenë studimet e tij në fushën shkencore e inxhinierike, regjistruar në librin e tij të shënimeve që zënë pothuajse 8 mijë faqe shënimesh e skicash që ndërthurin artet dhe shkencën. Por në të vërtetë, Leonardo ishte mëngjarash dhe përdori shkrimin pasqyror, pra, shkruante nga e djathta në të majtë, gjatë gjithë jetës së tij. Edhe pse nuk është e qartë se cila është arsyeja pse Leonardo e bëri këtë, është sugjeruar se ai mund të ketë ndier se disa nga shpikjet e tij ushtarake do të ishin shumë shkatërrimtare dhe të fuqishme në qoftë se binin në duar të gabuara, prandaj ai i mbrojti shënimet e tij, duke përdorur këtë metodë të kundërt me shkrimin. Studiues të tjerë theksojnë se ky lloj deshifrimi është mjaft i thjeshtë për t’u thyer. Mjafton të mbash vetëm një pasqyrë pranë një letre për të lexuar. Në qoftë se Leonardo do ta kishte përdorur atë për arsye sigurie, ai do ta kishte bërë këtë nëse ai ishte i shqetësuar vetëm për të fshehur përmbajtjen nga një vëzhgues i rastësishëm pasi me pak përqendrim shënimet e tij mund të deshifroheshin menjëherë.

Kohët e fundit, është besuar nga shumë njerëz se Leonardo kishte shpikur një pajisje të quajtur kripteks. Një kripteks është një tub i ndërtuar me një seri unazash me shkronjat e alfabetit të gdhendura mbi to. Kur unazat kthehen në mënyrë që disa shkronja të vijnë deri te fjalëkalimi i kripteksit, një nga shkronjat kapitale në fund mund të hiqet dhe përmbajtja mund të kuptohet. Por edhe pse kjo pajisje duket shumë e zgjuar dhe sa më shumë që kjo tingëllon si diçka të cilën Leonardo mund të ketë shpikur, kripteksi nuk është gjë tjetër, përveçse një mjeti imagjinar i krijuar nga Dan Brown dhe merita i kalon Leonardos në librin e tij të famshëm, “Kodi i Da Vinçit”. Nuk ka prova se Leonardo ka konceptuar në të vërtetë ose të ketë ndërtuar një pajisje të tillë.

Për sa i përket “Mona Lizës”, enigma është nëse ajo ishte me të vërtetë një autoportret i gjeniut apo jo. Një ide tejet e hapur është që Leonardo ka pikturuar simbole të fshehta ose mesazhe në veprat e artit të tij. Njerëzit kanë analizuar pikturën e tij më të famshme, “Mona Lizën”, dhe kanë hipotezuar të gjitha llojet, kuptimet e fshehura dhe teknikat në të. Është e sigurt se Leonardo ka përdorur disa nga truket artistike të tij më të mira për të krijuar pikturën. Profesoresha Margaret Livingstoun e Universitetit të Harvardit argumenton se piktura e Leonardos e vë theksin mbi skajet e buzëqeshjes së portretit e kështu ajo do të duket pak e paqartë. Për shkak të kësaj skajet e buzëqeshjes janë më të lehta të shihen nga vizioni periferik i një personi në vend që të shikohet direkt drejt tyre. Kjo mund të shpjegojë pse disa njerëz raportojnë se portreti herë duket të jetë i qeshur shumë e herë i zymtë.

Një tjetër teori e propozuar nga Christopher Tyler dhe Leonid Kontsevich të Institutit Smith-Kettlewell, Syri i Kërkimeve në San Francisko, thotë se buzëqeshja duket të ndryshojë për shkak të niveleve të ndryshueshme të zhurmës të rastit në sistemin vizual të njeriut. Qelizat në sytë njerëzorë kanë krijuar një nivel të ulët të “zhurmës në prapavijë” (që shihen si dritë e vogël dhe pika të errëta).

Dr. Lillian Schwartz e Bell Laborator ka dalë me atë që duket e pamundur, por ide intriguese. Ajo mendon se subjekti i është e qeshur, sepse artisti ka bërë një shaka për shikuesit. Ajo pretendon se në pikturë nuk është një grua mjaft e re, por është në fakt një vetëportret i artistit.

Duke u rikthyer te Dan Brown, në melodramën e tij të famshme “Kodi i Da Vinçit” sugjeron se Leonardo te “Darka e fundit” ka një numër kuptimesh të fshehura dhe simbole të shumta. Në një tregim imagjinar, ekziston komploti nga kisha e hershme për të shtypur rëndësinë e Maria Magdalenës, një nga pasuesit e Jezusit (historia sugjeron për shqetësimin e shumë besimtarëve po të merrnin vesh që ajo ishte gruaja e tij). Supozohet se Leonardo ishte kreu i një qëllimi të fshehtë, i atyre që e dinin të vërtetën rreth Magdalenës dhe tentativës për të ruajtur atë. Një nga mënyrat me të cilat Leonardo e bëri këtë për të lënë gjurmë në punët e tij të famshme, ishte në “Darkën e fundit”.

Piktura përshkruan Jezusin në fundin e darkës së përbashkët me dishepujt e tij para vdekjes. Leonardo përpiqet të kapë momentin kur Jezusi shpallet i tradhtuar dhe se një nga burrat në tavolinë do të jetë tradhtari i tij. Një e dhënë e rëndësishme e lënë nga Leonardo, sipas Brown, është se zakonisht dishepulli i identifikuar si John në foto është në të vërtetë Maria Magdalena. Në të vërtetë, një vështrim i shpejtë në pikturë mjafton për të konfirmuar këtë. Personi në të djathtë të Jezusit ka flokë të gjata dhe lëkurë të butë me ato që mund të konsiderohen si tipare femërore në krahasim me apostujt e vjetër, apostujt rreth e rrotull tyre. Brown po ashtu vë në dukje, me personazhet në historinë e tij, se Jezusi dhe figura në të djathtë të tij së bashku formojnë shkronjën “M”. A do të ishte ajo vallë për Marinë apo ndoshta Martesën? A janë këto gjurmë të lëna nga Leonardoja në lidhje me njohuritë e tij të fshehta?

Me gjithë përshtypjen e parë se figura në foto është femërore, çështja është nëse personazhi duket femëror nga një shikues i epokës në të cilën Leonardo e ka pikturuar atë. Gjoni është konsideruar të jetë më i riu i dishepujve dhe si i tillë ai është portretizuar shpesh si një nga të rinjtë me karakteristika të buta dhe flokët të gjatë. Në kohën e sotme tipare të tilla u atribuohen vetëm femrave, por në Firence në shekullin e pesëmbëdhjetë, një vend ku kishte një kulturë të ndryshme me pritjen se e bukura që është femërore mund të jetë edhe mashkullore, Leonardo ishte vetëm njëri nga artistët, duke përfshirë Ghirlandio dhe Andrea del Castagno, i cili pikturoi edhe Shën Gjonin në këtë mënyrë. Leonardo shpjegon se karakteri në këtë pikturë duhet të përshkruhet në bazë të llojeve të tij. Këto lloje mund të përfshijnë një njeri “të mençur” ose një “grua të vjetër”, secila me karakteristikat e tyre: mjekër, rrudhat, flokët e shkurtër apo të gjatë.

Për sa i përket shkronjës M në foto, kjo është rezultat i mënyrës se si artisti ka ndërtuar imazhin e Jezusit, i cili është në qendër të pikturës dhe ku trupi i tij qëndron në formën e një piramide dhe dishepujt në grupe në të dyja anët. Leonardo ka favorizuar këtë dizajn piramidal shpesh në veprat e tij.

Fakti që Leonardo ka qenë mjeshtër i madh i një shoqërie të fshehtë, duhet admiruar, megjithatë përfshirja e këtij personazhi historik në punët e imagjinatës dhe shpikjeve moderne intriguese, nuk duhet të lejojnë atë re vizioni të zbehë atë që Leonardo vërtet ka kryer. Veprat e tij artistike kanë qenë një frymëzim për miliona njerëz gjatë shekujve dhe përmbajnë vërtet simbolika të shumta të cilat ekspertët janë ende duke u përpjekur t’i zbërthejnë. Përveç kësaj, eksperimentet dhe shpikjet e tij e kanë treguar atë të jetë një mendimtar i përparuar, i cili shkoi përtej eksplorimeve të kolegëve të tij. Sekreti i Leonardo da Vinçit është se ai ishte një gjeni që ka mahnitur njerëzit anembanë botës.

Lorena Kollobani

Vepra 100-vjeçare e Norbert Joklit

‘Studime për etimologjinë dhe fjalëformimin shqip’, e cila konsiderohet si njëra prej veprave më të rëndësishme në këtë fushë, njëqind vjet pas botimit të saj të parë në Vjenë, u botua dhe u promovua nga Akademia e Shkencave dhe Arteve të Kosovës.
Ende pa u konsoliduar mirë si shkencë, albanologjia ka qenë fushë me të cilën janë marrë kryesisht të huajt. Për gjuhën shqipe kanë shkruar një numër i madh gjuhëtarësh. Një ndër ta është edhe albanologu austriak Norbert Jokl, vepra e të cilit u promovua të martën në Akademinë e Shkencave dhe Arteve të Kosovës. “Studien Zur Albanesischen Etymologie Und Wortbildung” (Studime për etimologjinë dhe fjalëformimin shqip) konsiderohet jo vetëm vepra më e rëndësishme e albanologut Jokl, por edhe një prej librave më të mirë të fushës së etimologjisë dhe fjalëformimit.

Në promovimin e librit folën Besim Bokshi, kryetar i ASHAK-ut, Rexhep Ismajli, gjuhëtar nga Kosova, si dhe Kolec Topalli dhe Seit Mansaku, të dy gjuhëtarë nga Shqipëria.

Besim Bokshi tha më këtë rast se kjo vepër dhe përkthimet tjera që janë botuar nga Akademia u ofrojnë ndihmë studiuesve tanë të ri të shqipes, duke ua sjellë të përmbledhura studimet e këtyre albanologëve të publikuara nëpër revista shkencore të kohës, që është vështirë të gjenden.

“Sot botimi dhe promovimi i këtij libri shqip e gjermanisht, në 100 vjetorin e publikimit të parë në gjuhën gjermane, kërkon një solemnitet me të cilin edhe koha jonë i shpreh mirënjohje Norbert Joklit, që pjesën më të madhe të kohës së tij shkencore ia fali trajtimit të gjithanshëm të çështjes së shqipes, e që la në trashëgim gjithë atë lartësi të trajtimit shkencor të gjuhës sonë. Kjo mirënjohje do të fuqizohet me botimin e gjithë veprës së tij për shqipen”, tha Bokshi. Ai shtoi se me këtë veprimtari Akademia e shpreh respektin e saj ndaj kontributit të këtyre studiuesve në zhvillimin e mendimit shkencor për shqipen.

Sipas tij, vrasja e Joklit nga nazistët në vitin 1942, ishte një fatkeqësi e rëndë për studimet albanologjike, e bashkë me të edhe fatkeqësia e humbjes së fjalorit etimologjik të tij të shqipes, për të cilin ai punoi tërë jetën me zell.

“Norbert Jokli në studimet e tij albanologjike erdhi si askush para tij, zotërues i gjithë problematikës studimore të gjuhës shqipe, duke zgjeruar e thelluar esencialisht njohjen gjuhësore të shqipes”, tha Akademik Bokshi.

Ndërkaq, Akademik Rexhep Ismajli tha se në historinë e studimeve gjuhësore për shqipen vepra e dijetarit austriak Norbert Jokl zë vendin e një nyje të veçantë. Ai shtoi se bota shqiptare ka bërë përpjekje për respektimin e figurës dhe veprës së Joklit.

“Në organet shkencore herë pas here janë botuar studime të veçanta të tij, edhe studime nga dorëshkrimet e pabotuara. Në Konferencën Ndërkombëtare me rastin e 30-vetorit të vdekjes së Joklit në Insbruck të Austrisë morën pjesë me kumtesa delegacionet nga Shqipëria dhe nga Kosova”, tregoi Ismajli. Ai shtoi se vepra dhe idetë e tij në albanistikë janë përhapur sidomos përmes Eqrem Çabejtë, por asnjëherë nuk është botuar ndonjë vepër e plotë apo përmbledhje studimesh, gjithsesi të domosdoshme për çdo albanolog.

“Vepra e parë e madhe e Joklit ishte kjo që po botojmë tani ‘Studime për etimologjinë dhe fjalëformimin shqip’. Në të ai kishte inauguruar vështrimin etimologjik që merrte parasysh tërësinë e zhvillimeve të leksikut. Kishte privilegjuar etimologjinë dhe historinë e fjalës, por burimin etimologjik synonte ta mbështeste në një pamje sa më të plotë të saj, të formimit dhe të historisë së fjalës në të gjitha zhvillimet”, tha Ismajli. Sipas tij, Norbert Jokl në studimet e tij kishte bërë kthesën e madhe që shqipen ta shihte në radhë të parë nga brenda dhe jo më vetëm nga aspekti i raporteve të saj me gjuhët tjera.

Botimin e kësaj vepre Akademiku Kolec Topalli e konsideroi të një rëndësie të veçantë dhe me vlera të mëdha. Për këtë arsye ai e vlerësoi interesimin dhe punën e ASHAK-ut, duke e konkretizuar me emrat e gjuhëtarëve më të mëdhenj të dy shekujve të fundit. Ai tha se në kohën kur u botua kjo vepër, tashmë ishin skicuar vijat kryesore të studimit historik të shqipes, si një gjuhë e familjes indoevropiane me një rrugë të veçantë zhvillimi. “Por tezat e mësipërme kishin nevojë për mbështetje të reja, për argumentime më të plota, për studime më të thelluara. Këtë e bëri Jokli me gjuhëtarë të tjerë që punuan në të njëjtën kohë, me artikuj studimorë e vepra të plota, njëra nga të cilat është edhe kjo që po paraqitet sot”, tha Topalli.

Gjuhëtari tjetër nga Shqipëria, Seit Mansaku, e falënderoi dhe e përgëzoi Akademinë e Shkencave dhe Arteve të Kosovës për nismën që ka ndërmarrë që prej disa vitesh për të sjellë në shqip dhe gjuhët përkatëse trashëgiminë albanologjike të së kaluarës dhe të sotmes që na kanë lënë dhe vazhdojnë të sjellin ende studiues të shquar të gjuhës shqipe, historisë dhe kulturës shqiptare.

“Botimi i kësaj trashëgimie albanologjike është jo vetëm një akt i vërtetë qytetarie për të shprehur nderimin dhe vlerësimin tonë për gjithë ata studiues që punuan me përkushtim dhe vunë në shërbim të gjuhës shqipe dhe kulturës shqiptare dijet dhe vetitë e tyre intelektuale për të ndriçuar probleme të rëndësishme të historisë së gjuhës shqipe dhe kulturës sonë, por është edhe një punë shumë e dobishme për të krijuar një fond themelor dijesh dhe arritjesh në një masë të domosdoshme ku mund të mbështetet e të qohen përpara kërkimet e brezave të sotëm e të ardhshëm në fushën e shkencave albanologjike”, tha Mansaku.

Vepra “Studime për etimologjinë dhe fjalëformimin shqip” për herë të parë është botuar në Vjenë në vitin 1911 dhe tani vjen në 100-vjetorin e botimit të saj të parë, përmes përkthimit që ia ka bërë, në vitet e pesëdhjeta, gjuhëtari i njohur shqiptar Eqrem Çabej.

Autori:  Alfred Beka

Mësimdhënia Sekrete e Platonit

Nga filozofët klasik më të mëdhenj, nxënësi më i njohur i Sokratit dhe ndoshta më i devotshmi ndaj mësimdhënjeve të tij, me dhunti të shumta, Platoni, rezultoi objekt studimi por edhe kritike të ashpër për pasardhësit e tij. Shumë u mbështetën në mësimdhëniet e tij për të futur teori të reja dhe sisteme filozofike që shumë i përdorën, zakonisht duke i përzier, që tu shërbenin për përfitime vetjake. Sido që të jetë, Platoni ka qënë dhe mbetet një nga filozofët më të rëndësishëm të Greqisë klasike dhe nuk do të pushoi asnjëherë së u studjuari nga adhuruesit e filozofisë dhe jo vetëm. Por, edhe pse janë shkruajtur shumë për veprat dhe mësimdhënjet e tij, ekziston një pjes që nuk duket se i intereson shumë filologëve modern dhe kërkuesve. Brënda veprës të platonit fshihen shumë dije të thella brendësore që nuk dallohen në sy të parë. Dhe megjithatë Esoterizmi është elementi mbizotërues në veprën e filozofit të madh, i cili njohu të gjitha qëndrat më të rëndësishme të dijes që ekzistonin në periudhën e tij, brënda dhe jashtë hapsirës Greke.

 

Për Njeriun.

Për sa i përket përbërjes së njeriut si qënie, esoterizmi përmënd se njeriu përbëhet nga dy element bazor: Shpirtin (e pavdekshëm) dhe personalitetin. Brënda ciklit të rimishërimeve, ajo që mbetet e pandryshueshme, e pashpërbërshme, e përjetëshme është Shpirti, i cili mishërohet çdo herë në një trup të shpërbëshëm që ka karakteristika të veçanta të cilat përbëjnë personalitetin e çdo individi. Personaliteti përbëhet nga katër  mbartës themelor: trupin fizik, energjia që i jep jetë këtij trupi- që në esoterizëm quhet prana- botën tonë ndjesore dhe mëndjen egoiste, i cili mendohet dhe e drejton njeriun në bazë të dëshirave dhe qëllimeve të tija personale. Këto 4 mbartës lidhen me 4 elementët krijues te botës: Tokë, Ujë, Ajër, dhe Zjarr sipas rradhës.

Shpirti nga ana tjetër është ai që bën pjesë tek esenca hyjnore, është pika e shenjtë e njeriut dhe pikërisht për këtë arsye përbën një urë e cila bashkon njeriun me Perënditë. Përbëhet nga mëndja e pastër dhe altruiste Manasi në sanskritisht, “nga mbartësi parandjesor Budi dhe nga shkëndia hyjnore e Vullnetit ose Atma, që është qënia e vërtet e njeriut, shkaku i të gjithë të tjerëve, INDIVIDI.”

Të gjithë këta mbartës të njeriut do të mund të kategorizoheshin edhe me një mënyrë tjetër në tre vënde: Trup, Psikikë, Mëndje ose Shpirt, dhe psikia përbërëse e urës midis Trupit dhe Shpirtit. Këtë ndarje e gjemë në menyrë shumë të qartë tek Platoni ku thotë “Νουν μεν εν ψυχή, ψυχή δε εν σώματι ξυνιστάς το παν ξυνετεκταίντο” që do të thotë “Pasi vuri mëndje tek shpirti dhe shpirt tek trupi (Krijuesi) ndërtoi gjithçka që ekziston.” Për të njëjtën gjë na flet Platoni kur i referohet shpirtit dhe pjesëve të tij. Ai mendon se shpirti përbëhet fillimisht nga dy pjesë, një të vdekshëm dhe një të pavdekshëm. Pjesa e tij e pavdekshme është që burgoset brënda trupit të vdekshëm – i cili është mishërimi i Shpirtit brënda botës materiale – ndërsa ai i vdekshmi është mbartësi ndjesor dhe mendor i personalitetit. Pjesën e vdekshme ndanë Perënditë në dy të tjerë, një superior dhe një inferior dhe midis tyre vendosën “frenat”, që është mëndja që arsyeton, që është intelekti fizik i njeriut. Platoni e quan pjesën inferiore dëshirori dhe e lidh me instiktet si dhedëshirat e ulta, pjesën superiore e quan zemërori që përfshin emocionet tona të ndryshme të cilat ndikojnë mbi gjëndjen tonë emocionale. E para bazohet tek qejfi dhe përmban fantazitë dhe dëshirat, ndërsa e dyta bazohet afër kokës.

 

Përsa i përket pjesës së pavdekshme të shpirtit, sipas filozofit të madh quhet llogjiku. Që të ekzistoi harmoni dhe drejtësi tek njeriu, duhet që kjo pjesë e pavdekshme të kontrollojë dhe të mbizotërojë mbi të gjitha të tjerat. Sipas esoterizmit, që njeriu të zhvillohet dhe të përmirsohet vazhdimisht është i detyruar që të veprojë dhe të jetojë duke u mbështetur mbi pjesën e tij Shpirtërore dhe duke kontrolluar personalitetin e tij.

Për Qytetin. Për Botën.

Këtë trepjeshmëri te shpirtit shtjellon Platoni në veprën e tij “Republika” dhe e lidh me drejtësinë, si për sa i përket njeriut, ashtu edhe përsa i përket republikës, me caktimin e qytetarëve në tre kasta. Kjo ndarje nuk bëhet në bazë të trashëgimisë, as sipas statusit ekonomik te qytetarëve por bëhet në bazë të zhvillimit brendësor të secilit dhe aftësisë së tij për të përdorur llogjikun, duke kontrolluar personalitetin dhe pjesët inferiore të psikikës.

Këto tre kastat e qytetarëve karakterizohen nga një virtyt, gjithmonë në përputhje me pjesën e shpirtit që dominon. Kështu pra, tek ata që mbizotëron llogjiku – si rrjedhim janë më të zhvilluarit nga ana brendësore dhe kontrollojnë më mirë elementët e mëposhtëm të personalitetit – karakterizohen nga virtyti i diturisë dhe bëjnë pjesë tek kasta e Klerikëve. Janë ata të cilët, pasi e kanë zbatuar drejtësin tek vetja e tyre, mund ta ushtrojnë në qytet dhe të udhëheqin drejtësisht të tjerët.

Më pas vijnë Rojtarët, ku dominon pjesa e zëmërorit tek psikika dhe karakterizohet nga virtyti i trimërisë. Janë rojtarët e qytetit, që, nëpërmjet stërvitjes së duhur mund të përdorin pjesën e zëmërorit të psikikës duke kultivuar pjesët më të pastra dhe të larta të ndjenjave, ndërkohë që kanë kontrolluar dëshirorin inferior.

Dhe së findmi kemi njerëzit që kontrollohen nga dëshirori dhe karakterizohen nga virtyti i modestisë. Janë bujqrit dhe artizanët e qytetit. Ndarja që bën Platoni, për arsye se bëhet në bazë të karakteristikave natyrale dhe jo në bazë të ndarjes klasore apo ekonomike nuk përmban asnjë llojë rracizmi. Të gjithë janë të dobishëm brënda Republikës së tij dhe të gjithë janë të nevojshëm. Por, që republika të funksionojë drejtësisht dhe të jet burim i zhvillimit për qytetarët e saj, secili prej tyre duhet të ketë vëndin që i takon dhe të kontribojë në përputhje me mundësitë dhe aftësitë e tij tek të gjithë të tjerët, gjithmonë me synimin e të mirës së përbashkët.

Ky është revolucioni që sjell Platoni në të dhënat e epokës me rezultat pranimin e kritikave të ashpra dhe dyshimeve të shumta. Por duke studjuar dikush sidomos këtë vepër, “Republikën”, vetëdijësohet për kuptimin e saj në mënyrë shumë natyrale dhe kupton se të gjitha këto bazohen në të vërteta shumë të thella, të cilat filozofi i zotëroi nga qëndrat e mistereve të epokës së tij tek të cilat ishte initacionuar.

Për Botën.

Të dhënat më të shumta për botën dhe krijimin e saj i takojmë tek Timeo. Edhe pse bëhet fjalë për një nga djalogët e Platonit, tek kjo vepër shprehet shumë pastër një Mësimdhënje Sekrete. “Nuk është rastësore që Platoni vendos një Pitagorian, Timeo, që ta rrëfejë, pasi Pitagorianët shprehnin në lashtësi dijet më të thella të filozofisë brendësore. Pastaj shumë studjues mendojnë se tek Timeo përmbahen dije pitagoriane të pastra, të cilat i kishte në zotërim Platoni.”

Timeo e fillon me një nga pyetjet më të rëndësishme dhe filozofike të të gjitha kohrave dhe të të gjithave sistemeve filozofike: “Çfarë është qënia? Çfarë është ajo që ekziston gjithnjë por nuk lind asnjëherë dhe çfarë është ajo që gjithnjë lind por asnjëherë nuk ekziston?” Është pytja e përjetshme filozofike për “atë që Është” dhe “ajo që Ekziston”, bota e krijuar dhe ajo e pakrijuar, e shfaqura dhe e pashfaqura.

Që tëk Republika, me an të mitit të shpellës, Platoni ndan të shfaqurën, botën e ndryshueshme materjale të iluzionit, Eterin, nga bota e vërtet dhe e pandryshueshme e Arketipeve, botës së Ideve, ajo që ngelet e Njëjtë. Atje banojnë 4 Arketipe : Mirësia, Drejtësia, Bukuria, e Vërteta, që mishërohen në botën materiale si Feja, Politika, Arti, dhe Shkenca.

Përsa i përket Krijimit fillestar, Platoni nëpërmjet gojës së Timeo thotë se në fillim ishte kaosi, Por Krijuesi vendosi rregull ne atë kaos dhe formoi universin pasi vuri mëndje tek shpirti dhe shpirt tek trupi, duke përdorur analogjinë, të cilën e shtjellon matematikisht gjatë veprës.

Në vazhdim përmend 4 elementët, Tokë, Ujë, Ajër, Zjarr nga të cilat, duke u bashkuar sëbashku nëpërmjet nje anlogjie harmonike, Perëndia formoi botën e dukshme e të shfaqur. Nga këto katër element krijoi edhe njeriun me 4 mbartësit e tij të personalitetit të cilat përment Esoterizmi.

Shpirti i botës u krijua përpara se të krijohej trupi i tij dhe u vendos fillimisht në qendër. Më pas u zgjerua në mënyrë që të mbulonte të gjithë botën nga jashtë. “Këtu, në përputhje me analogjinë e strukturës së njeriut sipas Esoterizmit, mund të themi se Platoni i referohet Aurës së Botës, diçka e paaritshme për trurin njerëzor.”

Në vazhdim, lidh 4 elementët me 4 στερεά, të përbërë nga trekëndësha, të cilët kontraktohen në krijimin e botës. Lidh pra Zjarrin me Piramidën-me katër faqe, Ajërin me tetë faqe, Ujin me njëzet faqe, dhe tokën me kubin. Me anë të kombinimit të këtyre figurave gjeometrike Perëndia krijon botën. Por ekziston edhe një στερεό i pestë që lidhet me elementin e pestë, Eterin. Është pesëkëndëshi me 12 faqe, i cili përmbahet në format e botës së padukshme, tek ekzistenca e të cilave përfundonë llogjikisht, nëpërmjet arsyetimeve matematike, aritmetike dhe gjeometrike. Tek e njëjta vepër por edhe tek të tjerat filozofi na flet për Atlantisin duke na dhënë të dhëna të hollësishme për strukturën e saj dhe të njerëzve gjithashtu, diçka të cilën Esoterizmi e përmend shpesh herë dhe gjerësisht. Bëhet fjalë për një fazë të zhvillimit njerëzor që quhet rraca e katërt dhe banonte në një kontinet që ndodhej në oqeanin e sotëm Atlantik.

Janë kaq të shumta mësimdhënjet brendësore që gjejmë në veprat e Platonit për të cilat do të ishite e pamundur të shpreheshin në këto pak rreshta. Lexuesi do të mund të endej më shumë në këto mësimdhënje duke studjuar vetë filozofin dhe duke kërkuar burimet e fshehta të veprave të tij, duke i krahasuar ato me të vërtetat filozofike të Esoterizmit. Do të zbulojë se nuk bëhet fjal thjesht për një tjetër filozof  klasikë, por për nje personalitet shumë të zhvilluar, një njeri të ndriçuar, një Initacionant i Vërtet.