Albrecht Altdorfer (1480 – 12 Shkurt 1538), gotiku gjerman i ngjyrave të ndezura në pikturë

Ndryshimet e klimës shkak për zhdukjen e mamuthëve

Shkencëtarët kanë gjetur të dhëna të mjaftueshme në mbrojtje të pretendimeve se ishin ndryshimet e klimës dhe jo njerëzit, faktori kryesor që çoi mamuthet drejt zhdukjes.

Analizat e ADN-së tregojnë qartë se numri i krijesave të mëdha kishte filluar të tkurrej ndjeshëm shumë më përpara nga sa mendohej deri tani dhe arsyeja ka qenë pikërisht klima.

Per te dale ne kete perfundim eshte studiuar materiali gjenetik i mbi 300 kampioneve. Shkencetaret arriten te zbulojne se fillesat e asaj qe do te ishte zhdukja e plote e species kane qene 20.000 vjet me pare, kur epoka e akullnajave ishte ne kulmin e saj dhe jo perpara 14.000 vjetesh kur toka nisi te ngrohej disi.

Studimi tregon gjithashtu se ne Europe ka pasur nje popullsi mamuthesh, qe humbi e gjitha rreth 30.000 vjet me pare. Ekspertet kane qene ne gjendje te kuptojne sa prej tyre kane ekzistuar ne periudha te caktuara e te gjurmojne gjithashtu tendencat e migrimit.

Diversiteti gjenetik ne kampionet ekzistuese, ka qene ndihmese e madhe: sa me i ulet ndryshimi, aq me e vogel popullsia. Mamuthet duket se kishin qene edhe nje here tjeter ne prag zhdukjeje, kur bota u ngroh per pak kohe 120.000 vjet me pare. Numri i tyre ishte tkurrur nga disa milione ne dhjetera mije, por pastaj ishin shtuar serish kur planeti hyri ne nje tjeter epoke te akullt.

mamuth1378916279

Në Bjeshkët e Rugovës u mbajt manifestimi letrar “Muzat e Alpeve 2013”

Manifestimi letrar “Muzat e Alpeve 2013”, organizuar nga Shoqata Rajonale e Shkrimtarëve nga Kosova, Shqipëria dhe Mali i Zi “TEUTA”, synon njohjen, afrimin, shkëmbimin e shkrimtarëve të rajonit.

Në gjirin e Bjeshkëve të Rugovës, shkrimtarë shqiptar e malazez nga Kosova, Shqipëria dhe Mali i Zi u bashkuan rreth vargut për të dëshmuar edhe një herë se janë poetët ata të cilët trasojnë më së miri rrugën e përafrimit ndërmjet popujve. Karvani i “Muzave të Alpeve” me emra të njohur të letërsisë shqipe dhe malazeze si: Jevrem Berkovic, Mirash Martinovic, Safet Hadrovic, Sadik Bejko, Entela Kasi, Ibrahim Kadiru, Agim Vinca, Rexhep Ferri etj., filluan me vizitën në komunën e Pejës dhe atë të Deçanit. Shkrimtari dhe publicisti nga Kosova Ibrahim Kadriu, anëtar i bordit të Shoqates Rajonale të Shkrimtarëve “Teuta”, tha se :“Synimi i “Teutës” është të bashkojë popujt e Gadishullit Perëndimor. Ndërsa, hyjneshat e artit dhe të letërsisë, duke artikuluar zërat e “Muzave të Alpeve” të cilat në këtë rast vinë nga Bjeshkët e Kosovës, kanë atë forcën mrekullibërëse të zanave të maleve të cilat nuk kanë kufij mes tyre. Ndërsa, kufizimi i aktiviteteve dhe kushtëzimi i tyre me mungesë materiale është një mungesë interesimi nga institucionet përkatëse dhe vlerësim i padenjë i një aktiviteti me një peshë dhe shtrirje të tillë. Megjithatë,shpresojmë në mbështetjen e ardhshme të të tria qeverive”.

Poetët të ndryshojnë pasqyrën e gabuar për popujt e Ballkanit

Në foto, Entela KasiNë foto, Entela Kasi

Shkrimtarja Entela Kasi, kryetare e Pen Qendrës së Republikës së Shqipërisë tha për DW-në se:”Për sa i takon konceptit, ishte një organizim jashtzakonisht i bukur në një mjedis Alpesh dhe në një vend muzash nga të cilat janë frymëzuar poetët si Azem Shkreli, emrat të cilëve mbeten testament i letrave shqipe. Unë falenderoj shoqatën “Teuta” për këtë sipërmarrje tepër të vështirë në aspektin e promovimit të kulturës në kushte të dy vendeve, të cilat ende nuk kanë ndërtuar vetveten me ekonomine e tyre dhe nuk kanë në program promovimin e identitetit kulturor të shqiptarëve, si një popull me kulturë të lashtë e mbi të gjitha, mjaft paqedashës”. Ndërsa, për shkrimtarin Safet Hadrovic “nga Rozhaja,”Muzat e Alpeve” kanë shtruar para nesh një rrugë të mirë për të ardhmen që të njihemi, të përkthejmë librat tanë, të bartim kulturat e njëri-tjetrit në brezat e rinj dhe të prezantohemi në botë si popuj të qytetëruar çfarë edhe jemi. Sepse, është misioni ynë që pasqyrën e gabuar për ne ta ndryshojmë”.

“Çelësi i Humbur” botohet në gjuhën malazeze

Në kuadër të aktiviteve dyditore është promovuar përmbledhja poetike “Çelësi i Humbur“ (Izgubljeni kljuc) i poetit të Kosovës Ali Podrimja, botuar në gjuhën malazeze nga Shoqata e Malazezve të Kosovës, të cilën para vdekjes poeti i ndjerë e kishte lënë për redaktim tek miku i tij, Mirash Martinovic. “Një libër i ndërtuar mbi çelësin e metaforës, i cili i flet kohës së ekzodit biblik kur mbi 1 milion shqiptarë braktisën trojet e tyre nga regjimi i Serbisë, për t’u nisur drejt rrugëve të botës, vërtet drejt humbjes së origjinës së tyre”, vlerësoi kritiku dhe poeti nga Kosova, prof. dr. Agim Vinca. Përderisa, për botuesin, Vujicic: “Botimi i veprës së poetit të madh shqiptar në gjuhën e tij është një hap i mëtutjeshëm në rrugën e trasuar tashmë nga poeti malazez Radovan Zogovic dhe i vellazërisë së Jevrem Berkoviqit me Ali Podrimjen, të cilët ishin shembull se si duhet çmuar vlerat e tjetrit dhe si duhet bashkëjetuar me popujt fqinj”

Çmimi “TEUTA”i ndahet shkrimtarit malazez Jevrem Berkovic

Në foto Hajdin Abazi dhe Jevrem BerkovicNë foto Hajdin Abazi dhe Jevrem Berkovic

I ftuar nderi i manifestimit ishte Jevrem Berkovic, poet malazez, prozator, dramaturg, historiani, analisti i aktualiteteve politike dhe humanist, i cili shquhet me botimet e tija mbi të drejtën e popujve të rrezikuar. Disidenti i regjimeve pushtuese e shkombëtarizuese si pasojë e të cilave për disa vite jetoi në ekzil , me zërin dhe penën e tij u vu në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve të Kosovës në kohët më të vështira. Me këtë motiv, këshilli iniciativ i Shoqatës Rajonale të Shkrimtarëve (Kosovë, Shqipëri, Mal i Zi) “Teuta”në kuadër të takimit të parë “Muzat e Alpeve” vendosi që çmimin “TEUTA” t’ia ndajë autorit te 70-të veprave Jevrem Berkovic. Zv/ministri për Kulturë, Rini dhe Sport në qeverinë e Republikës së Kosovës, Hajdin Abazi, premtoi se:”Muzat e Alpeve”, një ngjarje e vogël nga përmasa por me jehonë të madhe do të gëzoje mbështetjen e MKRS-së edhe në të ardhmen”.

Çmimi “TEUTA”, ka rënë në duart e duhura, sa për veprën letrare poaq për angazhimin intelektual gjatë luftërave të viteve ’90-të që përfshinrë rajonin, tha për DW-në shkrimtari i mirënjohur malazez Mirash Martinovic, njëri ndër tre themeluesit e ShRSh “Teuta”: “Sepse, Berkovici, në vend të dallimeve dhe luftërave fliste për paqen dhe pajtimin, për miqësinë dhe shkëmbimin, në çfarë ishte krejt i vemtuar. Por, vetmia nuk ia lëkundi aspak guximin, duke kërkuar që ata t’ i përshtaten atij dhe jo ai atyre. Koha i dha të drejtë dhe vërtetoi qëndrimet e tij me një PO të madhe. Ai zë i guximshëm, edhepse ka qënë vetëm një dritë e vockël në një det errësire dhe çmendurie, ka ndriçuar dhe ka dhënë shpresë. Për këtë shpresë Brkovici e ka merituar Çmimin “Teuta”!”

“Muzat e Alpeve 2014” do të mbahen në Malit të Zi

Në foto, Safet HadrovicNë foto, Safet Hadrovic

Jevrem Berkovic, vellam i poetit të ndjerë të Kosovës Ali Podrimja dhe pasardhës i denjë i poetit malazez Radovan Zogovic,i cili me 1937 me ciklin “Ardhësit-Këngët e Ali Binakut”, nxori në pah shpronësimin, përndjekjet dhe padrejtësitë që po iu bëheshin shqiptarëve të Kosovës nën sundimin e Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene, iu drejtua të pranishmëve: “Në emër të varrit të Zogoviqit, në emër të vëllazërisë sime dhe të Ali Podrimjes, në emër të të gjithë atyre historive të popullit malazez dhe shqiptar, që pasardhësve të atyre të cilët ua vranë edhe të shenjtin shpend-lejlekun nën çati, të mos silleni ndaj tyre ashtu siç janë sjellur paraadhësit e tyre ndaj paraardhësve tuaj. Të gjithë ata, madje edhe malazezët të cilët Kosovën e përjetojnë si shtet te tyre, prezantojnë një dekor civilizimi për shtetin e Kosovës, çfare Evropa do të dijë ta vlerësojë. Unë e di se ashtu do të jetë!”.

“Muzat e Alpeve” të cilat sivjet janë mbështetur nga Ministria për Kulturë, Rini dhe Sport e Kosovës, Komuna e Pejës dhe Komuna e Deçanit, vitin e ardhshëm do të barten në Alpet e Malit të Zi. Një pjese e aktiviteteve do të mbahet në Ris, qytetin e lashtë të selisë së mbretereshës ilire, Teuta. Ndërsa, orientimi i bordit të shoqatës është që çmimi letrar “TEUTA”për vepër jetësore vitin e ardhshëm t’ i ndahet poetit, prozatorit dhe publicistit të shquar nga Shqiperia, Dritëro Agollit.

Nga baleti klasik në teatrin-performancë

Në vitin 1973 Pina Bausch themeloi teatrin performancë të Vupertalit e fitoi famë botërore. Një jubile teatror mes restrospektivës e vështirësive të fillimit të ri.

Teatri - perfomancëTeatri – perfomancë

Në të vërtetë ajo nuk e donte këtë përgjegjësi: Të drejtonte grupin e kërcimit të skenave të Vupertalit. Një gjë e paplanifikuar. Por Pina Bausch u bind dhe e shndërroi baletin e një teatri të thjeshtë të qytetit në një teatër performues të kohës, i cili u kthye në hit të eksportit kulturor gjerman. Sot Compagnie-n e drejton Lutz Förster. Edhe ai nuk e kishte të lehtë të merrte këtë vendim. Puna më e vështirë: Të ruash një trashëgimi legjendare dhe në të njëjtën kohë të krijosh hapësira të reja krijuese. “Fillimisht e largova këtë përgjegjësi nga vetja”, rrëfen ai, “jo se kisha frikë, por sepse nuk e kisha menduar asnjëherë këtë, asnjëherë”.

Që nga viti 1975, Förster bën pjesë në grupin e kërcimit, sot edhe profesor arti i Universitetit të Esenit “Folkwang”. Tani është ai që udhëheq sezonin artistik për nder të jubileut, një sezon që nderon edhe veprën e artistes Pina Bausch. Siparin e hap “Palermo, Palermo”, një performacë e frymëzuar nga jeta në qytetin sicilian Palermo.

Kërcimtari dhe drejtuesi Lutz Förster ka ndjekur udhën e artistes Pina BauschKërcimtari dhe drejtuesi Lutz Förster ka ndjekur udhën e artistes Pina Bausch

Shokuese për Vupertalin

“Mua nuk më intereson se si lëvizin njerëzit, por se çfarë i bën ata të lëvizin” – citati i shumëpërmendur i Pina Bausch shihet edhe në këtë pjesë. Larg botës plot elegancës artificiale të baletit klasik, ajo gjithmonë kërkonte atë element të brenshëm që ose i jep njeriut flatra ose e dërrmon atë. E kur sheh në skenë këcimtarët të marshojnë të kërrusur në një marsh absurd zije para rrënojave të një muri, e kupton se nuk bëhet fjalë për trupin, por për deformimin e brendshëm.

Një ditë para vënies në skenë të “Palermo, Palermo”. Lutz Förster nuk korrigjon më, ndryshe nga Pina Bausch. Puna e Försterit është e një tipi tjetër. “Unë nuk jam koreograf, jam këtu për të kuptuar pjesët, për të vazhduar provat, për t’u dhënë jetë. Dhe për të siguruar vazhdimësinë e Compagnie-s.

Një përgjegjësi për të cilën ai është shumë i përgatitur. Si kërcimtar, Förster ka përjetuar se si Pina e drojtur ia doli të bënte revolucionin e saj në botën e baletit. Me këmbëngulje ajo e konfrontonte publikun e Vupertalit me teatrin e saj, duke shkaktuar edhe skandale me pjesën “Blaubart” – një orgji shkatërrimi e tmerrshme, që në program ishte futur mes operave serioze dhe operatave të thjeshta. “Ky ishte një shok për publikun”, kujton Förster. “Zgjati një kohë të gjatë deri sa erdhi një publik tjetër, një publik që vinte nga bota e teatrit.”

Suksese jashtë Gjermanisë

Por jashtë Gjermanisë eksperimentet e Pina Bausch u pritën ndryshe. “Kjo ishte e veçanta. Aty kishim duartrokitje, reagime shumë të mira dhe emocionuese”. Grupi Compagnie u ftua në festivale të rëndësishme, ku takoheshin avangardistët e artit dhe ku vinte një publik i interesuar. Por kjo nuk ishte arsyeja e vetme, pse bota jashtë u bë kaq e rëndësishme për Pina Bausch. “Për të ishte shumë e rëndësishme të njihte kultura të tjera”, kujton Lutz Förster. “Ajo ishte e interesuar shumë për botën njerëzore, e për rrjedhojë edhe për ndërlidhjet kulturore.”

Pina BauschPina Bausch

Këtë e tregojnë edhe pjesët performuese që ajo përgatiste, pjesë që lidheshin me Palermon, Romën, Sao Paolon, Stambollin, Hong-Kongun apo Los Anxhelosin. “Unë e admiroj Pinën gjithnjë e më shumë. Ajo ka krijuar diçka universale, që gjen publik në të gjithë botën”, thotë Förster. Edhe në jubileun e teatrit performancë, trupa po shkon në turne në vende të ndryshme: Nga Japonia, Koreja e Jugut, deri në Kanada.

Riorientimi rrugë jo e lehtë

Interesi është shumë i madh, katër vjet pas vdekjes së Tina Bausch nga kanceri. Një bekim dhe përgjegjësi. Si një markë ndërkombëtare teatri mund të vazhdonte të kryente ture nëpër botë, por ai nuk mund të mbijetojë thjesht si një thesar -trashëgimi e Pina Bausch.

Riorientimi i teatrit do të jetë i vështirë në kohët me shumë pak fonde. Se si do të jetë e ardhmja, Lutz Förster nuk shprehet publikisht, por vetëm konfirmon: “Gjetja e një balance se si të ruajmë trashëgiminë e Pinës dhe në të njëjtën kohë të ecim në një rrugë të re, po të kujtojmë fillimet e Pinës, guxim pra për të hapur shtigje të reja.”

Norvegjia: ku ta çojë gjithë mirëqënien?

Fjorde blu, peizazhe të bukura, shumë para: shkaqe për t’u ankuar në Norvegji gjen pak, edhe pak para zgjedhjeve parlamentare. Por çfarë i nevojitet vendit, që me sa duket i ka të gjitha?

 Trondheim, Norwegen

Që nga oborri, përmes pemëve mund të shohësh deri poshtë në fjordin e Trondheimit. Eshtë një pasdite e vonë vere në qytetin e vogël norvegjez Stjördal, rreth 30 km në lindje të Trondheimit. Ngadalë, në shtëpitë e veçuara për një familje në lagjen e re Geving ndizen dritat. Rune Vist mbështetet në kangjellat e ballkonit, pi një gllënjkë birrë dhe hedh vështrimin në fjord.

“Të jetosh këtu është më mirë për familjen”, thotë ai. “Një vend më i bukur për fëmijët. Veç kësaj këtu vendi është më i qetë dhe cilësia e jetesës më e lartë”. 41 vjeçari financier punon në një bankë të madhe në Trondheim. Pasi kanë jetuar 10 vjet në Oslo, Vist dhe e shoqja sapo janë futur në shtëpinë e tyre të re. Një shtëpi e gatshme nga katalogu: me shumë dritë, moderne, sipërfaqe të mëdha xhami, brenda e prerë me bollëk dhe me tavane të larta. 250 metra katrorë e ndarë në tri kate. Shumë vend, por që ka çmimin e vet.

“Ne kemi paguar gjashtë milionë krona për shtëpinë tonë”, tregon ajo. Këto janë rreth 750.000 euro. Çmimet e pasurive të patundshme në një qytet të vogël të Norvegjisë mund të krahasohen pa problem me çmimet e qyteteve të mëdha gjermane. Megjithatë, kudo në Stjördal ndërtohet. “Emigrimi i fuqisë punëtore në Norvegji është shumë i lartë”, thotë Rune Vist. “Ka shumë pak shtëpi. Prandaj aktualisht ia vlen të blesh shtëpi, për t’i dhënë ato me qira”.

Rune VistRune Vist

Por shumica e norvegjezëve preferojnë të investojnë para për të blerë shtëpi për vete. Edhe familje të reja marrin me shumë lehtësi kredi në Norvegji -vetëm pak kapital vetjak duhet të ekzistojë dhe një kontratë pune. Punë në Norvegji kanë thuajse të gjithë. Kuota e papunësisë në të gjithë vendin është pak më e lartë se tre përqind – në Stjördal ajo është madje më e ulët.

Ankesat megjithë bollëkun maksimal

Shtëpi që i financon lehtë, thuajse fare papunësi dhe çdo herë, kur bëhet fjalë për nivelin më të lartë të jetesës në Evropë, shumicën e herëve Norvegjia zë vendet më të larta. A ka probleme populli në Norvegji? Sipas pensionistit të ri, Stig Eikeland po. “Rrugët tona janë të këqia, edhe sistemi hekurudhor”. Veç kësaj, lypësit, shumica nga Evropa lindore, duhet të largohen më në fund nga rruga. “Dhe veç kësaj, një pjesë më e madhe e fondit të naftës duhet të shkojë për sistemet sociale.”

Gropa në rrugë, pak emigrantë ilegalë nga Evropa Lindore, që lypin dhe mendime të ndryshme për faktin, se sa para duhen kursyer për kohë të këqia, në vend që të rrjedhin menjëherë në sistemin social?Probleme të tilla, vendet e tjera do të luteshin t’i kishin. Por këto janë pikërisht temat, të cilat do të vendosin zgjedhjet parlamentare të së hënës (09.09.). Kryeministri aktual Jens Stoltenberg, i partisë Social-Demokrate u duket i pavendosur bashkëatdhetarëve të tij. Pas masakrës së Utoyas, dy vjet më parë ai bëri figurë të mirë, por përsa i përket infrastrukturës dhe politikës sociale ai nuk i plotësoi të gjitha ato që priteshin. Shumë norvegjezë do të preferonin ta shihnin më të fortë sistemin social, duke investuar në të më shumë para nga shfrytëzimi i naftës dhe i gazit para bregdetit të Norvegjisë.

Kryeministri norvegjez, Jens StoltenbergKryeministri norvegjez, Jens Stoltenberg

Shumë para

“Fondi norvegjez shtetëror i naftës është i ndarë në dy pjesë: një pjesë më e vogël investohet në vend dhe përbën sigurimet e pleqërisë dhe ato sociale. Pjesa tjetër, më e madhe përdoret vetëm për investime në botën e jashtme”, shpjegon Vist. Ky fond ka arritur tani shumën 560 miliardë euro. Kohët e fundit, fondi i naftës investoi në Londër, në Zvicër dhe në SHBA. Në Londër me të u ble një pjesë e Regent Street, një rrugë e madhe me dyqane. Në Zvicër u ble qendra e koncernit të Credit Suisse, në Bazel dhe në SHBA disa qendra tregtare apo të ngjashme.

Festivali i Bethovenit- pikë takimi e muzikantëve nga e gjithë bota

Në Bonn ka hapur siparin Festivali i Bethovenit 2013, i cili është kthyer ndërkohë në njërin nga festivalet më të rëndësishëm të botës muzikore, jo vetëm në Gjermani. Motoja e festivalit 2013 është “Shndërrimi”.

Monument i Ludwig van Beethoven

Në Bonn, në qytetin prej nga transmenton edhe Deutsche Welle është ngritur skena për njërin nga festivalet, që nuk është i rëndësishëm vetëm në Gjermani, por gjithnjë e më shumë ka fituar famë botërore në botën e muzikës, Festivali i Bethovenit. Qyteti i Bonit, një qytet historik dhe kryeqyteti i dikurshëm gjerman është krenar për birin më të famshëm të tij, kompozitorin e famshëm, Ludvig fan Bethoven.

Franc List paguan monumentin e Bethovenit

Monumenti i Bethoven në qendër të Bonit.Monumenti i Bethoven në qendër të Bonit.

 

Sot qyteti kujdeset shumë për ruajtur këtë trashëgimi. Shtëpia muze e Bethovenit, një monument në qendër të qytetit e që prej 166 vjetësh Festa e Bethovenit – të gjitha këto e shumë të tjera e kujtojnë kompozitorin më popullor të botës deri më sot, Ludvig fan Bethoven. Por fillimisht Boni nuk tregonte ndonjë interes të madh për kompozitorin. Kështu në 75 vjetorin e lindjes së Beethovenit, në vitin 1845, pianisti dhe kompozitori tjetër i famshëm, Franc List, një adhurues i Bethovenit i pagoi nga xhepi i tij paratë që duheshin për të paguar skulpturën në sheshin e qytetit, sot simboli i Bonit. Ceremonia e inagurimit u shoqërua me një festë muzikore tre ditore, ky eveniment konsiderohet si koha e lindjes së Festës së Bethovenit. Por pasi Franc List u largua nga Boni, ideja e festës u harrua për 25 vjet.

Në qendër veprat e Bethovenit

 

Ishte vetëm rritja e interesit për muzikën e Beethovenit, që e ktheu sërish në jetë Festivalin e Bethovenit, sot një pikëtakimi e muzikantëve nga e gjithë bota, dhe mjaft i vlerësuar për nivelin e lartë muzikor që ofron. Festivali zgjat gati gjashtë javë, me një program të ngjeshur muzikor, i cili u jep mundësi solistëve, dirigjentëve dhe orkestrave sinfonike nga vende të ndryshme të botës të shfaqin veprat muzikore në 70 koncerte, në 29 salla koncertesh. Sigurisht në qendër të Festivalit janë veprat e Bethovenit. Interesante është edhe motoja, me të cilën paraqitet çdo vit ky festival: Këtë vit motoja është “Shndërrimi”, që nënkupton variacionin dhe adaptimin, traditën dhe rinovimin. Por festivali nuk ofron vetëm muzikë, por edhe një sërë aktivitetesh të tjera që e shoqërojnë këtë Festival botëror! E në fund një kuriozitet: Drejtoresha e re e Festivalit të Bethovenit është Nike Wagner, stërmbesa e po ashtu njërit nga kompozitorët e famshëm botërorë, Rihard Wagner.

Shkodra, kjo k’and e pashoqe përmallimi

Nga Albert Vataj

Nëpër mundësitë të mvetësuara si gjendje e ngarkuar emocionale, pareshtur kërkojmë të vizatojmë përfytyrime dhe andje, të cilat duke shëtit’ nëpër kujtime dhe nostalgji, ngulmojnë t’zbresin në t’tashmen e gjanave t’mundshme. Kësisoj, ta kapi për dore, porsi fëmijën, e duke rend’ t’i rrëfej të shkumen, ta çoj nëpër vende, ku copëza jete dhe shpirti i kisha fshehun nëpër kujtime si thesare.

Asnjëherë nuk e kuptojmë se është dikush përbrenda nesh që mundet me u kujdesë me kaq përkushtim për me na zgju pupth rijetimin, me i dhan’ hov kujtimeve dhe me shkund’ pluhurin e harrimit. Kësisoj, me u zgju një ditë i tunduar nga një dëshirë nënshtruese përjetimi dhe andje. T’vagullta shfaqen ato vegime dhe mirazhe beduinësh, megjithatë krejtçka kjartësohet dhe hidhesh në këtë përmendje me një destinacion, të cilit i jepesh.

Që atmot të vitit 1997, kur i kisha kthy shpinën prindërve, kujtimeve dhe vendlindjes, e po ikja i ngarkuar me të paktat gjëra, ku barrën kryesore e përbënin librat, pasuria ime e shtrenjtë dhe e shenjtë, Shkodra nuk ishte kaq larg, distancë të cilën kisha nevojë ta fashisja pajada. Anipse përgjatë këtyre viteve nuk më ka munguar motivimi për ta vizituar, megjithëse i ngarkuar gjithher’ me peshën e një angazhimi familjar dhe farefisnor, vaki dhe shyqyre.

Zanafilla e nji yshtjeje

Malli dhe nostalgjia, ngasun prej një kohështrirje mungese dhe harrimi, jo shumë larg, ngulmi për ta kundru dhe kumtu si një gajle e kahershme k’andeshumë, u bënë yshtja e pamëdyshtë që Shkodra t’ishin destinacioni i pushimeve të këtij viti. Imazhi hirëplotë dhe sharmi magjepsës, rrugëtuar përmes fotografish dhe ujdhesash të pamata mediatike, nuk mund të ishin aq të përplotësuara sa të dakordësohesha, duke ruajt’ distancën e të mallohesha prej s’largu, ndërsa lundroja i magjepsur në këtë shëtije sendërtimesh mediatike të vendlindjes sime dhe krejt’asaj që kishte lënë dhe mbetur tek unë, jo dhe aq si përkatësi krahinore, sesa si një mishërim hyjnizues. Doja ta prekja me duar, të shkelja me këmbë e ta fokusoja me andje gjithë atë që më gufonte me mall dhe gazmim.

Tiranë-Shkodër, vajtje-ardhje

Na u desh të linim Tiranën, ndërsa ora sapo kishte kalu 09:10 minuta dhe dielli përvëlues i gushtit nderej mbi kryeqytet, duke derdh’ një dritim verbues dhe një tejzgjatje hijesh në anën veriore, kah që mori drejtim makina, me të cilin po udhëtonim. Nga tre pasagjerë në këtë destinacion, Tiranë-Shkodër, vajtje-ardhje, vetëm unë isha i njëmentë. Im bir, 8 vjeç, i shumëdashuruar me detin, në të hyrë të Lezhës e mësoi se deti, të cilin ai po kërkonte t’i shfaqej, e kishim lënë tashmë pas dhe i ishim drejtuar qytetit verior të Shkodrës. Ndërsa i afroheshim fillesës së pushimeve dhe po përshkonim sakaq rrugët e territorit rrethues të kryeqendrës së veriut, ngasesha në vetvete përmes shumë hamendjesh dhe mendimesh, porsi një pasionant i çmendur lirishë, i pataksur nga horizonti.

Në “portat” e Shkodrës!

Në të hyrë të qytetit telefonova një mikun, njëherash dhe kolegun tim të hershëm, të cilin e pyeta veç të tjerave mbi vendet me të favorshme ku mund të parkonim shoqëruesin tonë katër-rrotësh. “Rruga e Degës, ose te Poliklinika”, shqiptoi ai telegrafisht dhe nuk harroi të më konfirmonte vendtakimin atypari. Ata ishin dy destinacione dhe një krahështrirje e piketuar në një horizont që sa vjen e kjartëson pamjen për nëndiellin e zenittë që gjejmë teksa “gozhdon” me dritë dhe 39 gradë celcius krejtkah pamja rrok bujtjen tonë në këtë qytet. Vargani i makinave që rrjeshtohej si fishekët në vezme, përgjatë gjithë rrugës së Degës, (është fjala për të famshmen dhe ogurzezën, “Dega e Brendshme”) shkëputej fiks përballë “Kinema Rrepublika”, si një shkas mirëseardhjeje dhe mikpritjeje shkodrane.

Miku im, priste tashmë kryekëput ku më kishte parathënë. U përshëndetëm, u falëm dhe sakaq ndoqëm hapat që do të na çonin në qendër, të mbanim frymën në një prej lokaleve më të njohura të Piacës dhe njëherash në një nga “kapanonet” mundane, ku vendtakohen turlilloj, që nga zejtarë të politikës, deri te katundari e hallexhiu. Ç’nuk sheh e më kë nuk shihesh në kësi bujtinash kolektive, ku tangarlleku dhe krehbishtja lëpihen, mediokriteti dhe retorika krekosen si kryekooperativistët e kohës së Enverit. Kjo kafeteri gjithnjë ma ka shpifur, si çdo shtirje tjetër dhe unë viktima, gjithnjë e kam frekuentuar me të njëjtin person, gjithnjë me po të njëjtën arsye, refuzimit të mbetur në tentativë. Piva atë kafe i strukur nën peshën e rëndë të tollovisë dhe barokut, ndërruam me fjalë të thjeshta do muhabete të mëdha dhe pas jo shumë minutash i vumë kapak me një fërkim kontruktiv psikologjik dhe politik.

Rozafa, hijerëndë dhe krenare

Kaluam pragum e hotel “Rozafa” të tre njiherësh për të konsumuar takimin konsultativ dhe informues, për t’u përballur me ndryshimet e viteve të kakohëshme. Një taft i freskët u përplas në ne si një horizont që çelet tinzisht me të hyrë në holl. Kumti i shpërfaqur dhe buzëqeshja e hijshme e sportelistes që priti fjalën tonë të përzgjidhte gjuhën, me të cilën do të komunikonte, ishin nistoret e kësaj bujtjeje. Kur shqipja jonë gegnore u artikulua duke u hedhur si një urë, buzëqeshja e saj u shkriftua njëherësh me gjuhën. Bashkëshortja kërkoi mundësi të njihej me kushtet e dhomës dhe çmimin.

Ndërsa ajo me djalin morën ashensorin dhe u ngjitën për t’u njohur me atë që do të ishte strehëza disaditëshe, unë u shkreha në ndenjëset gjysmëhënë prej lëkure, duke soditur ndryshimet e bëra dhe duke shijuar ajrin e kondicionuar. Nuk vonoi dhe bashkëshortja u shfaq. Kur ende nuk kisha formuluar pyetjen sesa dashamirëse ishte strehëza jonë e përkohëshme, dhe ç’u bë i dyti në këtë kqyrje, ajo shtoi: Djali hyri në dush. Domethënë, ne zyrtarisht ishim bujtësit e vetëm shqipfolës në këtë ngrehinë emblematike të qytetit verior.

Perëndim në Rrmaj

Sapo tisi i hollë i muzgut nis të mbështjellë shtatin e qytetit e rruginave nisi të lëshohet batica mbramësore, yshtëm vullnesën me drejtim verilindor të Shkodrës për me sos’ në varrezat katolike. Ky cak mëtonte të ishte një vizitë te varri i tim eti, si një ogur i mirë dhe një bekim për këtë aventurë familjare pushimesh. Gjithnjë më ka magjepsur ajo pamje që të shfaqet sapo kalon pragun dhe hyn në territorin e kishës, ku prehen në përjetësi jetët e pasosuna të krejt atyne që ky truall i vullnesës hyjnore i ka pranuar në gjirin e vet, si një shëlbim për rrugëtimin e tyre të amshuar. Azgja, veç hapave tonë që preknin puhizshëm tabanin e kësaj toke pushimi të pasosun, nuk kishte gjas’ me e prish heshtjen që t’rrethonte gjithkah. Kryqe, kryqe, shtatore shenjtorësh që shenjtërojnë amshimin e këtyre shpirtrave, ndiqnin hapat dhe kureshtinë tonë që zvarrej ngadal për nga e djathta e kapelës së kishës. Kurrkund tjetër nuk mundesh me ndje dimensionin e pafundësisë që të përshkon, përveçse këtu. Atë paqe dëshiruese, kurrkush nuk mundet me ta kungu përplot me besim, se në këtë vend, ku piktakohen jetët dhe shpirtrat, ku ndahen të gjallët me përjetësinë. Më poetike e vizatoi këtë behje mirënjohjeje në Rrmaj, perëndimi, ardhja e të cilit nisi me ra mbi kryqe e shtatore si një mëndafsh i kuq, i cili ngulmon me struk’ përkadalë në gjirin e vet, natën dhe këtë qytet të vdekurish që gjallon mallnueshëm në kënd të Shkodrës. Duke lënë pas dritën e zbehtë të qirinjve, që ndrinin tuj dridh’ si purtek, mbi varrin e tim eti, e tuj marrë me vete një gjendje të amullt kujtimesh dhe kumti, kapërcyem pragun në Rrmaj për t’u kthy në rrëmetin mbramsor të jetës së qytetit.

Të zgjohesh prej kushtrimit falenderues të Zotit

“Një, dy, tre… një dy tre, prova teknike”, ishte ninulla e kësaj dore fjalësh dhe shuplaka e një vullnese vetëdije, ajo që më përmendi atë mëngjes. Një puhi e hollë drite dukej teksa lëshohej si pudër në kurmin e natës që jepte shpirt. Ende nuk po e kuptoja se ç’po ndodhte. Ky zë sa vinte e grushtonte më fort muret e trasha të heshtjes në nadjen e freskët shkodrane. Pas një heshtjeje që nuk nguroi të hynte nga dritarja dhe dera e ballkonit, lënë hapur si të vetmet mundësi kondicionimi, një zë i paqtë kumboi si një davaritje e territ dhe kushtrimi. Kaq do të mjaftonte të hovesha përpjetë e të përfshihesha në këtë ndodhi, së cilës nuk i kisha vënë ende një emër. Brofa te ballkoni i dhomës së Rozafës që shikonte nga qendra e qytetit. Poshtë meje një amfiteatër religjioz kishte marrë jetë, duke zbardhur bashkë me ditën. Përnjëheresh u ndërmenda, ishte Fitër Bajrami. Qëndrova për disa minuta duke kundruar atë pamje që sa vinte dhe përplotësohej si mozaik. Besimtarë të shumtë vërshonin nga të katër anët e qytetit për t’u derdhur rreth këtij zëri që kumbonte dëgjues deri thellë në kurmin e përgjumur të qytetit. Radhë-radhë uleshin në tabanin e rrugës karshi Xhamisë së Madhe, improvizuar si një mundësi për kryerjen e riteve muslimane të kësaj ditë të shenjtë. Tashmë rrezet e para të dritës ngriheshin mbi kreshtat e maleve, duke u lëshuar mbi besimtarët dhe heshtjen, ku ende platitej Shkodra. Ishte i tjetërllojtë ky zgjim në qytetin tim, siç ishte edhe pamja që shpërfaqej në këtë nadje të hertë.

Me fotografi nëpër Shkodrën e rikthyme në hiret dhe nurin e saj

Tuj shëtit nëpër tisin e hollë të gjanave të vyeme dhe kujtimeve, i prekun prej mallit dhe melankolisë, hova. Munda plogështinë dhe mëdyshjet, sfidova k’anden e një gjumi që vërdallej të më kaplonte rishtaz, u vesha, mora aparatin fotografik dhe dola. Kyça në dhomën e hotelit bashkëshoqëruesit në këtë tur shëtitues shkodran, dhe brofa në rrugë. Kishte kohë që më ngucte një vullnesë me u turr’ në Shkodër e më u lëshu përplot me pasion një sipërmarrjeje fotografike, me fokusu çdo copë të këtij hiri hyjnie, që kjo Shkodër ka marrë, me ia dhan’ veten pa droje kësaj prekjeje magjike e kjartësie që kjo bukuri rrezaton sot nëpër ato rrugë, ku më ngucatin kujtime. Kohëshumë kishin mbetur përmbas’ që nuk i isha përvesh një shëtitjeje kësoorëshe në qytet. Nuk mund të them se qysh’kur, po krejçka ngucati kjo shëtitje kishte të bënte me vegjëlinë time. Gjuhadoli, që tash i asht kthy triumfalisht të shkumes së vet shndritëse, më ndërmendi yshtjen që m’sabah në radhët e dyqaneve. Nëpër gjurmët në këto rrugë, një melankoli m’u qas përkundrudh dhe më ndiqte hap pas hapi me hijen që, sa vinte e lëngonte poshtë hapave që ndiqnin njani-tjetrin në kundimin mëngjesor. Në këtë nadje k’andeshumë kisha me u rikthy nëpër tana ata kujtime që më mbajnë t’lidhun kaq ngusht me çdo copë të kurmit të këtij qyteti. Nuk kishte kush i ngucat’ përjetimet e së shkumes, me prek krejtkund ku kisha nejt, me shkel, panalun krejtkah kisha shku. Një rini e allasojt’ ka mujt me ken’ ajo e jona, megjithatë kishte se ç’ka me m’rrëfy në këtë shtegtim. Sakaq nuk kisha të ngopun së shtypuni butonin e shkrepjes së “Fuji Film”-it. Kisha një ngasje me fokusu çdo pëllëmbë të kësaj rendjeje nëpër shtigjet e s’shkumes. Pothuaj e gjithë zemra e Shkodrës ishte struk’ në kartën 4 GB të aparatit tim modest, e krejt atë rijetim kujtimesh, kishte mujt me e xan në të kjo k’andë, për me marrë krejtçka, e mos me lan’ pa marrë kurrgja. U ktheva në dhomën e hotelit, me një pash diell, ndërsa bashkëshoqëruesit ende kridheshin në gjumë.

Zogaj, krap dhe liqen

Fshati Zogaj struket në perëndim të qytetit të Shkodrës, jo më larg se 9 kilometra. Ai kufizohet në perëndim nga Kraja, në lindje nga Shiroka në jug e fillëron Taraboshi dhe në veri e përkëdhel me ujërat dhe pamjen magjepsëse, Liqeni i Shkodrës. S’kishte gjas’ të mbetej jashtë k’andes për me e vizitu dhe shiju Zogajn, këtë vend që ka mbirë mbi shkëmb, dhe jetën banorët e tij e kanë degëzuar mbi liqen. Prej s’largti në fëmijërinë time, im at’ më kishte fol’ për këtë fshat të pazakontë, këto banorë zemërbardhë dhe manat që kishin mpleksur rrënjët në shkëmb e ngriheshin mbi ta si mbi kama mitike. Rrugës sonë për atje iu shtua edhe daja Iliri. Dielli i gushtit përcëllonte, ora kur sosëm atje ishte pika e zhegut. Megjithatë kjo nuk u kthye në mpirje e vullnesës sonë të mirë për ta kundruar atë, për ta lëmur’ syprinën joshëse si mëndafsh të liqenit. Në kthim, pa gjas’ ishte për me u largu pa një kujtim gastronomik, pa shijen e krapit të liqenit, pa sprovu bujarinë dhe sejdisjen e këtyre njerëzve. Pa shumë salltanete dhe krejt pa ojna, ishte bujtina ku ngulëm të drekonim, e cila natyrisht rrinte porsi një soditës mbi liqen.

Qershi mbi tortë e kësaj andje plot shend ishte Shiroka dhe perëndimi, në kthim. Një dielli majahosh që platit mbi liqen si medaljon zjarri u bë kartolina e radhës. Ajo Shirokë që gjetëm, kurrsesi nuk ishte e t’shkumes teme jo shumë të largët dhe proverbit “T’marrsha të keqen moj Shirokë, kokrra e rans ma e madhja n’botë”. Nuk hetum gjurmë të dyndjes së pushuesve, e për më pak t’kishte nga ato syresh që ngulnin për t’u përfshirë në zjarrin e flakëve të këtij perëndimi, me përjashtim t’bujtësve të mbramjes, si dhe ne, pa harruar dhe amatorët e peshkimit, të cilët rëndom janë të ardhun enkas nga qyteti.

Dugajt e reja dhe shëtitorja

Është pothuajse gjithçka që Shkodra mundet me ngas’ dhe me e dhan’ pa kursim që nga vendaliu e deri te kureshtia e krejt’kujt, me kast edhe të huajve, të cilët kanë dëgjuar dhe përcjell’ prej s’largu për rrugën e Dugajve t’reja, e qujtun administrativisht “Kol Idromeno”. Pedonalja, kamsorja e prume në shqip, është një nga joshjet më të epshme për kandën e sekujt që vjen në Shkodër. Kësisoj, nuk kishte se si mos t’jetë edhe për ne si e tillë, pas namit të madh dhe nusërimit që ka lëshu në vete kjo copë e hershme e historishumë e qytetit verior. Për këtë shëtitore, dugajt e kësaj rruge, zanatçinjt’ dhe tregtarët e saj është folur dhe është shkruar pafund. Në vete ajo mban edhe shumë gojëdhëna dhe legjenda urbane të gostituna dhe të mylmyme me shumë shije dhe sharm. Kishte shku do natë kur zume vend në një nga të panumërtat lokale që, sa vinin dhe po i merrnin frymën kësaj mushkërie të transplantuar. S’do të ishte me rëndësi as porosia dhe as shërbimi, sa do të merrte vëmendje shëmbëllimi që mëtonte vetiu, ajo që derisot quhej kamsore dhe tashembas, do të ishte më e gjetur të ishte dhe të funksiononte si një pasarelë mbrëmjejeje, ku shkodranë e të ardhun, përgatiten me shumë kujdes për shëtitjen e “dukjes”. Këtu njerëzit vijnë për të pa dhe për t’u pa. Në të dy anët e mbetura, pa u zënë me karrike dhe tavolina vërshon radhë-e radhë valëzimi mbramësor i kërshërisë. Për ata që dalin s’pariherë në këtë paradë është shumë e sikletshme. Qindra sy dhe vështrime të vëzhgojnë me ngulm dhe pareshtur. Azgja nuk hyn dhe del nga kjo pasarelë gjigande pa u vëzhguar dhe komentuar. Ky sëmbim zgjaton deri para orëve që paralajmërojnë mesnatën, kohë kur nis të davaritet reja e njerëzve dhe qyteti hidhet në prehnin e ëndërrimeve. Ikëm edhe ne, duke marrë me vete një lëndim dhe dhimbje, që ka të bëjë me atë që kishte molepsur kaq shpejt këtë hir të Shkodrës, këtë pamje që e gjejmë të fokusuar në andje dhe kartolina personale, mijëra herë nga dashnorët e bukurisë dhe sharmit. Nga një këmbësore dhe disa stola për bujtësit e mbrëmjes dhe hijeshinë e vajtje-ardhjes, kuvendimit dhe falmeshnetet mesvedi, Rruga “Kol Idromeno” ishte transformuar në një pasarelë, pijetore kolektive dhe zhagitje e pështirë interesash përfitimi. E shëmtuara e kësaj bukurie ishte padyshim larushia e çadrave që ndereshi mbi kokat e bujtësve, turlillojshmëria e firmave dhe patentave të pijeve dhe gostive që jargiste shumndhyrshëm marketing dhe pabukuri. Ajo që ishte andja dhe dëshira më e madhe e Shkodrës, m’u ba zehri ma i hidhët dhe zhgënjimi ma i madh. Gjithpoaq k’anda ma kishte me kundru e me e shiju ashtu siç duhej të ishte dhe mbeta në përpjekjen teme të mëdysht’ për me e pranu ashtu siç e kishin katandis’.

Nata e epilogut

Tashma nata ka mbështjellë krejt shtatin tënd Shkodër Loce. Ngadalë, hapave të mbramë i vihen nga pas pëshpërimat dhe tafti i freskët i natës së fundgushtit dhe turri jem për me e mbyll’.

Dritat dhe prekjet tinzare llamburisin në këtë kredhje mesnate. Një ditë ke lënë pas, qyteti im dhe unë në vete, vite dhe kujtime kam struk’ në përmallim. Pas hiqen zvarrë rrugëve të tua, kujtime dhe derte, lëndime dhe andrrime, ankime e lëngime. Hiqen zvarrë e struken nën dritat që përgjojnë ngultas krejt këtë lojë fryme e hijesh ikanake e ne kundrojmë. Nata t’ka veshur qyteti im dhe ti sërish kumton hiret e një nuseje që drojshëm nën duvak, k’andet me ladru nëpër kujtime dhe dëshirime. Duke vështruar yjet mbi qiellin tënd, pafundësinë e dëshirës me të dasht’ përjetësisht me të njëjtin passion, ndjej teksa më pëshkon si një prekje ngjethëse ikja. Erdha e më duhet me t’lanë në shenjtnin’ tande, duke ikun me zemrën plot e me hovin peshë, me ty në sy e në shpirt, Shkodër, k’and e pashoqe përmallimi.

Gusht 2013

Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (1) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (2) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (3) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (4) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (5) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (6) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (7) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (8) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (9) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (10) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (11) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (12) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (13) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (14) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (15) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (16) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (17) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (18) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (19) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (20) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (21) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (22) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (23) Shkoder-Gusht-2013-foto-albert-vataj (24)

Krijoni një sajt ose blog falas te WordPress.com.
Tema Esquire.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 1 015 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d blogues: